Herman Liebaers (1919-2010)

Nadat hij aanvankelijk zijn getuigschrift van schrijnwerker behaalde en aan het Atheneum van Brussel in ‘de Moderne’ belandde, studeerde Liebaers Germaanse filologie aan de Universiteit van Gent, waar hij in 1942 als licentiaat (master) afstudeerde. Eind 1943 begon hij zijn carrière in de (toen nog ‘oude’) Koninklijke Bibliotheek van België. Hij moest er beginnen met het vertalen van de onderwerpscatalogus van het Frans in het Nederlands. Met enkele miljoenen ingangen was dat op zijn eentje een eindeloos en onmogelijk werk. Even overwoog hij dan ook om ’s anderendaags al ontslag te nemen. Tot men hem uitlegde dat hij alleen maar moest doen alsof hij de catalogus in het Nederlands vertaalde. De Tweede Wereldoorlog woedde immers nog volop en de Vlaams-nationalisten – gesteund door de Duitse bezetter – drongen aan op gelijkberechtiging én dus op een Nederlandstalige onderwerpscatalogus in de toen nog quasi uitsluitend francofone nationale bibliotheek.

Op het einde van de oorlog kwam Liebaers in het concentratiekamp van Breendonk terecht. Het gevolg van een Duitse razzia in de Anderlechtse en socialistische tuinwijk Moortebeek waar hij woonde. De Duitsers hielden hem voor zijn vader. In Breendonk werd hij slecht behandeld en kreeg er zweepslagen. Gelukkig werd hij naar het veel menselijkere Huy overgeplaatst, want anders had hij het – zoals zovele andere lotgenoten – wellicht niet overleefd.

In de periode 1950-51 verbleef Liebaers een half jaar in de Verenigde Staten en was hij gedurende enkele weken verbonden aan de Library of Congress. In 1954 verliet hij de Koninklijke Bibliotheek om bibliothecaris te worden van de CERN, de Conseil Européen pour la Recherche Nucléaire. In datzelfde jaar werd de eerste steen gelegd van de nieuwe Koninklijke Bibliotheek Albert I. De Belgische regering besliste al in 1935 over de bouw van die nieuwe bibliotheek, op verzoek van koning Leopold III en koningin Elisabeth (de weduwe van Albert I) die er de nagedachtenis van koning Albert mee wilden eren.

In 1956 keerde Herman Liebaers terug naar de Koninklijke Bibliotheek. Hij had ondertussen gedoctoreerd en werd in opvolging van de numismaat Marcel Hoc tot hoofdconservator benoemd. Als ‘francofiele flamingant’ was Liebaers een graaggeziene figuur en dat gaf hem de mogelijkheid om een aantal broodnodige moderniseringen door te voeren en ook de bouw van de nieuwe bibliotheek tot een goed einde te brengen. Op 17 februari 1969 wordt de nieuwe Koninklijke Bibliotheek Albert I plechtig ingehuldigd.

Samen met zijn gezin bewoonde Liebaers het penthouse boven de bibliotheek. Al die tijd moest hij geen huur, gas of elektriciteit betalen. Hij vond het dan ook zijn plicht om daarvoor iets in de plaats te doen. Regelmatig organiseerde hij diners voor mogelijke schenkers. En zo komt het dat onder zijn mandaat de Koninklijke Bibliotheek in 1962 de grootste schenking ooit binnenhaalde: het legaat van de weduwe Louis Solvay.

Als hoofd van de Koninklijke Bibliotheek had Liebaers een visie die zich niet beperkte tot de wereld van de wetenschappelijke bibliotheken. Tijdens het congres van de Vlaamse Vereniging van Bibliotheek- en Archiefpersoneel (thans VVBAD) dat in 1965 in Mechelen plaatsvond, hekelde hij het ontbreken van een structuur en van een personeelsbeleid in de openbare bibliotheken, evenals het onbegrip dat op dit vlak bij een deel van de administratie heerste.

Liebaers had oog voor internationale samenwerking en droeg hieraan regelmatig zijn steentje bij. Zo nam hij in september 1967 in Mechelen deel aan de eerste gemengde congrescommissie ter voorbereiding van een gezamenlijk bibliotheekcongres van Nederlandse en Vlaamse bibliothecarissen. Dat congres vond in maart 1968 in Brussel plaats en had als thema… samenwerking. In 1972 hield Liebaers tijdens de viering van de vijftigste verjaardag van de Vlaamse Vereniging een redevoering over ‘Het belang van een bibliothecarissenvereniging in internationaal verband’.

In 1969, het jaar waarin Liebaers zijn nieuwe nationale bibliotheek opende, werd hij in Kopenhagen ook verkozen tot voorzitter van de IFLA, de International Federation of Library Associations. Hij zou die functie tot in 1974 blijven bekleden.

Eind april 1973 verliet Liebaers de Koninklijke Bibliotheek. Hij vertrok naar Washington om er te gaan werken voor de CLR, de Council on Library Resources (thans CLIR, de Council on Library and Information Resources). Even ook nog was hij raadgever van de Iraanse Sjah die in Teheran een keizerlijke bibliotheek wilde bouwen. Liebaers was ontgoocheld geraakt door de onwil van de Belgische regering om de door hem voorgestelde vernieuwingsprojecten voor de bibliotheek te verwezenlijken. De nieuwe bibliotheek was voor de regering blijkbaar een eindpunt, geen nieuw begin. In de Koninklijke Bibliotheek werd Liebaers opgevolgd door de paleograaf Martin Wittek.

Nog voor hij naar Washington vertrok, werd Liebaers over de functie van grootmaarschalk van het Hof aangesproken door Georges vanden Abeelen, een vriend van hem én van koning Boudewijn. Aanvankelijk besteedde hij aan die vraag niet veel aandacht. Tot hij op 15 oktober 1973 door koning Boudewijn werd ontvangen. Hij kreeg een week tijd om te beslissen en… aanvaardde. Er werd afgesproken dat hij tot eind 1973 bij de CLR zou blijven werken. Het penthouse boven de Koninklijke Bibliotheek bleef zijn woning tot aan zijn pensionering als ambtenaar in 1984.

Als grootmaarschalk – of Grote Schalk zoals een hofdame hem noemde – zou Liebaers gedurende acht jaar lang dag en nacht de Koning met goede raad bijstaan. Zelf zei hij over die periode dat hij de bibliotheek nooit echt had verlaten, maar ze had meegenomen naar het Koninklijk Paleis. Van de Koning bekwam hij dat er bij de federalisering van het land rekening zou worden gehouden met de wetenschappelijke instellingen, waardoor ze nog lang onafhankelijk hebben kunnen werken en vrij konden beslissen over de ter beschikking gestelde middelen. Maar volgens Liebaers heeft de modernisering van de federale wetenschappelijke instellingen ertoe geleid dat de administratie weer ging bepalen wat er gebeurt, in plaats van er alleen maar op toe te zien dat de ter beschikking gestelde middelen fatsoenlijk worden gebruikt. Liebaers vond dat “een stap terug naar de negentiende eeuw.”

In 1981 kreeg Liebaers van toenmalig minister van Nationale Opvoeding Willy Calewaert het voorstel om een comité voor te zitten dat zich over de herstructurering van de tien nationale wetenschappelijke instellingen zou buigen. Liebaers vond dat voorstel zeer aantrekkelijk. Zes van de tien instellingen zaten toen immers zonder directeur en hij had de Koning herhaaldelijk gesproken over de erbarmelijke toestand waarin de nationale instellingen in vergelijking met de universiteiten verkeerden. Op 15 oktober werd Liebaers benoemd tot koninklijk commissaris voor de Herstructurering van de Nationale Wetenschappelijke Inrichtingen.

Volgens Liebaers moest de hervorming van de nationale (nu federale) wetenschappelijke instellingen zich op drie uitgangspunten concentreren: de dubbele ministeriële voogdij die betrekking heeft op het dagelijks bestuur van de instellingen; de onduidelijkheid van de teksten waarin de taken van de instellingen staan omschreven; en de gebrekkige organisatie van de instellingen. In 1984 zou het mandaat van Liebaers aflopen, maar de Koning was bereid een verlenging voor te stellen. Liebaers weigerde dit echter omdat hij vernam dat minister van Onderwijs Daniël Coens (die ondertussen Willy Calewaert was opgevolgd) zijn eindverslag had afgeketst nog voor het was gepubliceerd.

In 1984 bereikte Liebaers als ambtenaar de pensioengerechtigde leeftijd, maar hij nam zijn pensioen niet op. Met Europalia sprak hij af dat hij tot zijn zeventigste zou werken tegen een wedde gelijk aan zijn pensioen. Zo werd hij commissaris-generaal van Europalia 85 Spanje en zat hij het wetenschappelijk comité van Europalia 89 Japan voor.

Alhoewel Herman Liebaers ook een Lakenaar was (hij woonde de laatste jaren op de Jan Sobieskilaan) en ik hem wel eens op straat zag wandelen en dan goeiedag knikte, heb ik hem slechts eenmaal persoonlijk gesproken. Dat was op 1 november 1998 op de Boekenbeurs in Antwerpen. Ik woonde toen zelf nog niet in Brussel. Liebaers was bijna tachtig en stelde ‘Koning Boudewijn in spiegelbeeld: getuigenis van een grootmaarschalk’ voor. Dat boek was het tweede deel van zijn memoires, volgend op ‘Meestal in opdracht: Brusselse kant-tekeningen van een bibliothecaris’ dat in 1982 verscheen (een vertaling van ‘Mostly in the line of duty’). Tijdens een signeersessie hadden we een kort gesprek. Ik werkte nog in de vastgoedsector, maar was in Antwerpen al aan het bibliotheekgraduaat begonnen. En dus kwam het gesprek onvermijdelijk bij bibliotheekgebouwen terecht, de combinatie van die twee metiers. Ik herinner me nog dat de VVBAD toen net het boek ‘Bibliotheken bouwen in Vlaanderen: twintig jaar openbare bibliotheekbouw’ had uitgegeven. Alhoewel Liebaers al jaren niet meer in de sector actief was, volgde hij de ontwikkelingen in het bibliotheekwezen blijkbaar nog wel. In mijn exemplaar van zijn boek schreef hij de destijds profetische woorden:

Toen ik bibliothecaris was, waren gebouwen belangrijk. Nu zullen ze weldra te groot worden omdat de virtuele bibliotheken de strijd zullen winnen.

Of die woorden ook profetisch waren voor onze – eertijds zijn – nationale bibliotheek, de Koninklijke Bibliotheek van België, valt te betwijfelen. Die is nu in handen van ignorante apparatsjiks en eerloze managers zonder visie. Daardoor heeft ze de voorbije decennia noch fysiek, noch virtueel op de kaart van het internationale bibliotheeklandschap gestaan. Tot vermaak van onze buren en tot schande van ons geslacht (vrij naar Wannes Van De Velde).

Bronnen:

• Wikipedia [nl]: lemma Herman Liebaers.
• Wikipedia [en]: lemma Herman Liebaers.
• Koninklijke Bibliotheek van België [website]: geschiedenis.
• Koninklijke Bibliotheek van België [website]: historiek en collecties.
• Wonen in Brussel: Herman Liebaers, hofmaarschalk.
• Mostly in the line of duty : thirty years with books / Herman Liebaers. – Den Haag : Nijhoff, 1980. – ix, 240 p. – ISBN 90-24722-28-4.
• “Nu van hooger hand…” : vijfenzeventig jaar Vlaamse Vereniging voor Bibliotheek-, Archief- en Documentatiewezen / onder hoofdredactie van Frans Heymans. – Antwerpen : Vlaamse Vereniging voor Bibliotheek-, Archief- en Documentatiewezen, 1996. – 332 p. : ill. – ISBN 90-72679-19-9.
• Bibliotheken bouwen in Vlaanderen : twintig jaar openbare bibliotheekbouw : 1978-1997 / eindred. Marijke Hoflack. Antwerpen : VVBAD, 1998. – 151 p. : ill. – ISBN 90-72679-23-7.
• Koning Boudewijn in spiegelbeeld : getuigenis van een grootmaarschalk : 1974 – 1981 / Herman Liebaers. – Leuven : Van Halewyck, 1998. – 420 p. : ill. – ISBN 90-5617-156-9.
• De Kunstberg : beknopte beschrijving van de belangrijkste instellingen in het Brusselse stadsdeel Kunstberg / François Mairesse. – Brussel : Koning Boudewijnstichting, 2000. – 85 p. – ISBN 90-5130-366-1.

Enkele Brusselse initiatieven zitten bij de genomineerden:

• Categorie 7 Sites van Vakorganisaties/Belangenverenigingen:
  • BruNO.be (Brussels Netwerk Openbare bibliotheken)
• Categorie 8 Voor kinderen en/of jongeren:
  • Muntpunt kids
• Categorie 9 Voor doelgroepen:
  • Boekenbende aan Huis (Steunpunt Brusselse Bibliotheken)
  • Informatie en diensten voor doelgroepen (Muntpunt)
  • Luisterpuntbibliotheek (bibliotheek voor personen met een leesbeperking)

Ook persoonlijk werd ik genomineerd in Categorie 1 Biblioblogs (met dit eigenste blog) en in Categorie 4 Twitter (met librarianbe).

U kunt mee het eindresultaat bepalen door binnen één of meerdere categorieën uw favoriet aan te duiden. U kan stemmen tot en met 26 november 2010.

Persoonlijk vind ik het niet zinvol dat de Library of Congress alle berichten op Twitter gaat archiveren. Dat is volgens mij ook haar opdracht niet. En waarom Twitter en geen andere sociale netwerksites, als het dan toch gebeurt in naam van de geschiedschrijving?

Wat de Library of Congress doet, is geen beleid, maar gewoon het meesurfen op een bestaande hype die Twitter nu eenmaal is. De Library of Congress wil mediageniek zijn, populair bij het grote – en vooral bij het jonge – publiek.

Dit gezegd zijnde, zal ik me niet fysiek (technisch) verzetten tegen het feit dat de Library of Congress mijn tweets archiveert. Wat ik op Twitter schrijf is publiek en mag dat wat mij betreft tot het einde der tijden blijven. Wat niemand mag weten, maak ik gewoon niet via Twitter bekend. Toch kan ik me voorstellen dat anderen zich wel zorgen maken over hun privacy en de context waarin hun tweets in de toekomst worden gelezen. Wat dat betreft zou ik zeggen: “après moi le déluge”. Laat dat voer zijn voor de historici en archivarissen die hierna wezen zullen. Gegroet!

Bibliotheken die en masse overgaan op retail, franchiseformules en displayen om meer uitleencijfers te genereren voor met name romans, zouden misschien eens even achter hun oor moeten krabben. Ik zou inzetten op informatiebemiddeling en/of romanadvies. En dan nog het liefst digitaal want wie heeft er nu nog tijd om naar de bieb te gaan. Ik zeg dat niet omdat ik er tegen ben – het ziet er absoluut aantrekkelijker uit – maar omdat ik geluiden hoor onder mijn collega’s dat het niet meer zoveel uitmaakt of je bij Bruna werkt of de bibliotheek. De kennis van de inlichtingenmedewerker moet je niet zomaar weggeven in ruil voor uitleencijfers.

Ondertussen merken we dat in Nederland het retailmodel in de bibliotheek op een kritische manier wordt benaderd en dat het op sommige plaatsen alweer op zijn retour is. Maar in Vlaanderen moeten we er nog aan beginnen. Of moeten we dat dan maar niet doen en die fase gewoon overslaan? Om volop in te zetten op informatiebemiddeling en romanadvies? Bent u het met de uitspraak van Sofie eens? Laat uw mening hieronder even horen.

Natuurlijk kan niet elke medewerker evenveel visie hebben en even gepassioneerd met zijn job bezig zijn. Zo naiëf ben ik niet. Ik besef ook dat de meeste mensen gaan “werken om te leven” en niet “leven om te werken”. Alhoewel ik zelf vind dat leven en werken onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Dus moet ik even slikken als ik voor de klas sta of een gesprek heb met een kandidaat voor een bibliotheekfunctie en “Ik lees graag” of “Ik zoek een rustige baan” te horen krijg.

Maar goed, dat belabberde imago, dat stellen we nu al zo veel jaren klagerig vast. De vraag is: wat doe je er aan? Soms vraag ik me af, of we er wel wat aan moeten doen. Misschien moeten we onze job gewoon naar behoren vervullen, dienstbaar. Er zijn als men ons nodig heeft. Achter de coulissen proactief aan de toekomst werken.

“Gaan waar de gebruiker gaat?” Dat doet me denken aan het begin van elke aflevering van Star Trek: “To boldly go where no man has gone before”.

Tenslotte: wat is tegenwoordig nog het imago van andere beroepen? Misschien bekommeren we ons te veel om het beeld dat de maatschappij van ons heeft en slagen we er daarom niet in om onze rol in die maatschappij van vandaag behoorlijk te (her)definiëren.

Misschien is het waar, wat de oude filosoof Aristoteles zei: “We zijn wat we herhaaldelijk doen.” Niet meer, maar zeker ook niet minder dan dat.

U begrijpt natuurlijk dat ik met dit stukje wat wil provoceren, u – zoals de vroedvrouw van Socrates – een reactie wil ontlokken. Ga uw gang!

Als u denkt dat de waarde van het internet wordt bepaald door de waarde van wat het inhoudelijk te bieden heeft, dan beschouwt u het auteursrecht wellicht als uw krijgskoning. Op die manier wordt auteursrecht het eerste van alle rechten en daarmee draait het onze cultuur om zijn benige vingers.

Natuurlijk dient het auteursrecht een doel: “Het Parlement heeft de Macht om de Voortgang van de Wetenschap en van de toegepaste Kunsten te bevorderen, door voor een beperkte Tijd het exclusieve Recht te vrijwaren van Auteurs en Uitvinders ten aanzien van hun respectieve Geschriften en Ontdekkingen.” Onze voorvaderen schreven dat in schoonschrift in Artikel I, Paragraaf 8, Punt 8 van onze Grondwet. Het auteursrecht bestaat om scheppende kunstenaars aan te moedigen om te blijven creëren. Maar niemand kan beweren dat een auteur ontmoedigd zou worden om een boek te schrijven als het auteursrecht niet tot 70 jaar na zijn dood zou gelden. En dus heeft de clausule ‘overlijden+ 70 jaar’ van de huidige auteurswet niets meer met een aanmoediging te maken. In zijn huidige vorm bestaat het auteursrecht eerder omwille van die industrietakken die in het verleden hun voordeel deden met de natuurlijke schaarste van materiële goederen. Nu creatieve werken in overvloed aanwezig zijn, probeert het auteursrecht via de wet de schaarste te herstellen die de technologie heeft voorkomen en die de markt heeft verworpen.

Het bewijs hiervan is alomtegenwoordig. Computers verhinderen ons om content te hergebruiken door digital rights management (DRM) in hun besturingssystemen en hardware in te bakken. Eén bepaalde internetprovider – AT&T – heeft zelfs aangekondigd zijn netwerk te gaan controleren op zogenaamd onrechtmatige content. Apple iTunes heeft er voor gezorgd dat je je eigen computer moet kraken om liedjes van de ene machine op de andere te kunnen overzetten en iStore laat je alleen software die door Apple is goedgekeurd op je iPhone installeren.

Niets van dit alles is verrassend. De amusementsindustrie omvat nu niet alleen de filmmakers, maar ook de netwerkproviders en de soft- en hardwareproducenten. En allemaal hebben ze belang bij schaarste, zelfs als dit betekent dat cultuur in een doodlopende straat terechtkomt en onze vooruitgang op het vlak van de wetenschap en de kunsten wordt onderdrukt zodat de middelmaat ons kan blijven verblinden met herkauwd en risicoloos materiaal. Als het ons doel zou zijn om cultuur maximaal te doen bloeien, eerder dan de belangen van een kleine groep van producenten en uitgevers te beschermen, dan zouden we een wereld vol muziek en creativiteit kunnen hebben.

Bij het beluisteren van het korte interview viel ik bijna van mijn stoel. Bruno Op De Beek snijdt zowat alle bibliotheekclichés aan die je maar kunt bedenken. En wat nog veel erger is: Joris slaagt er maar tenauwernood in om die clichés te ontkrachten. Integendeel, soms bevestigt hij ze zelfs gewoon.

Wij haalden met ons ontleedmes uit zeven minuten interview evenzoveel clichés voor u te voorschijn en voorzagen ze kort van commentaar.

1. Bibliothecaris? Dat meen je niet!

   [U kunt het geluidsbestand via het bijhorende bericht beluisteren.]

   Wie zegt dat hij in een bibliotheek werkt krijgt vaak de reactie “Dat meen je niet! Niet alleen uit ongeloof over zo’n ogenschijnlijk dwaze keuze, maar ook omdat men zich totaal niet kan voorstellen wat werken in een bibliotheek inhoudt. “Is dat eigenlijk wel een echte job?” zul je menigeen in zichzelf lacherig horen vragen.

2. Bibliothecarissen zijn stoffige, ouwe mannetjes.

   [U kunt het geluidsbestand via het bijhorende bericht beluisteren.]

   Het beeld van de stoffige, ouwe bibliothecaris leeft blijkbaar nog steeds in de hoofden van velen. Alsof je in een willekeurige mensenmassa de bibliothecarissen er zo uit zou kunnen pikken. En alsof het ondenkbaar is dat iemand uit vrije wil in een bibliotheek gaat werken. Dat is vreemd, want wie regelmatig een bibliotheek bezoekt, moet toch doorhebben dat het beeld van de oude bibliothecaris absoluut niet klopt.

3. Maar ik ben geen bibliothecaris!

   [U kunt het geluidsbestand via het bijhorende bericht beluisteren.]

   Wie geconfronteerd wordt met het cliché van de ouderwetse bibliothecaris zou voor minder gaan ontkennen dat hij het is. Nee, meneer, ik ben… bibliotheekassistent, assistent-dienstleider enz. En dat terwijl de Vlaamse beroepsorganisatie van bibliothecarissen toch al vijftien jaar geleden – geheel in de beste Angelsaksische traditie – in de Beroepscode openbare bibliothecarissen stelde dat met ‘bibliothecaris’ wordt bedoeld “iedereen die in een openbare bibliotheek werkt en bibliotheekactiviteiten verricht zoals collectievorming, dienstverlening aan het publiek en informatiebemiddeling”. Dus wees verdomme trots op je beroep en noem jezelf bibliothecaris!

4. Het stereotiepe beeld van de bibliothecaresse.

   [U kunt het geluidsbestand via het bijhorende bericht beluisteren.]

   Als bibliothecarissen al geen stoffige, ouwe mannetjes zijn, dan zijn het zeker ietwat truttige vrouwen met een totaal gebrek aan goede smaak. Zo wil althans een ander hardnekkig cliché. Ook hier kun je alleen maar vaststellen dat bibliotheekklanten blijkbaar met hun ogen in hun zakken lopen als ze de bibliotheek bezoeken. Of alleen maar oog hebben voor hun lectuur, natuurlijk.

5. Om in een bibliotheek te werken hoef je niet te hebben gestudeerd.

   [U kunt het geluidsbestand via het bijhorende bericht beluisteren.]

   Een cliché dat jammer genoeg soms nog waar is ook, zeker wat de openbare bibliotheken betreft. Sinds het Decreet lokaal cultuurbeleid van 2001 (gewijzigd in 2007) is een bibliotheekopleiding niet meer verplicht om in een openbare bibliotheek te werken. Zelfs niet voor het hoofd van de bibliotheek, een academische titel volstaat. Veel gemeenten eisen een dergelijke opleiding dan ook niet meer in hun vacatures. Dat valt te betreuren, alhoewel ik meteen wil nuanceren dat een bibliotheekdiploma op zich geen garantie vormt voor een succesvolle uitoefening van het beroep. Maar dat geldt ook voor het bezit van louter een academisch diploma. In ieder geval heeft iemand met een beroepsopleiding een voorsprong. Dat is in elk beroep zo. Niemand twijfelt eraan dat een bakker, een bouwvakker, een loodgieter, een slager of een timmerman een specifieke opleiding hebben gevolgd. Het is mij een raadsel waarom dat bij een vak als bibliothecaris veel minder vanzelfsprekend is.

6. Bibliothecarissen zijn luie ambtenaren.

   [U kunt het geluidsbestand via het bijhorende bericht beluisteren.]

   Ik overdrijf het wat, maar eigenlijk komt dit gemeesmuil er wel op neer. In een bibliotheek werk je als ambtenaar van negen tot vijf en je hebt veel vakantie. Je zult niet doodgaan van het werk. Dat is zo’n beetje de teneur. Terwijl iedereen die in een bibliotheek werkt, weet dat er ook avond- en weekenddiensten worden geklopt en dat die vaak niet extra worden verloond, maar gewoon op andere momenten worden gecompenseerd. En wie in de bibliotheek een min of meer verantwoordelijke functie uitoefent, krijgt onvermijdelijk al eens te maken met overuren. Om nog maar te zwijgen van het bijhouden van vakliteratuur in je eigen privé-tijd. Want als bibliothecaris word je wellicht meer dan wie ook geconfronteerd met het begrip “levenslang leren”. Ik durf van mezelf gerust te zeggen dat ik hard werk en dat ik er in verhouding weinig voor word betaald. Daar ga ik niet over zeuren, want die keuze heb ik nu eenmaal zelf gemaakt en ik doe mijn job met hart en ziel. Maar daarom moet ik me nog niet voor luie ambtenaar laten uitschelden.

7. Bibliothecarissen houden van boeken en lezen veel.

   [U kunt het geluidsbestand via het bijhorende bericht beluisteren.]

   Het zo mogelijk meest hardnekkige cliché is wellicht dat van de bibliothecaris die van boeken houdt en veel leest. Je hoeft echter geen uitgesproken liefde voor literatuur te hebben om een goede bibliothecaris te zijn. Een brede algemene kennis volstaat. Je moet een beetje weten van alles, niet alles van een enkel ding (om de Franse filosoof Pascal te parafraseren). Trouwens, bibliothecarissen heb je in soorten. Naast openbare bibliotheken bestaan er immers ook wetenschappelijke bibliotheken. Dus heb je bibliothecarissen die gespecialiseerd zijn in geneeskunde, wetgeving enz. Ikzelf kom vanuit mijn functie nog maar nauwelijks met bibliotheekmaterialen in aanraking. Zeker inhoudelijk niet. Mijn job is nu eenmaal vrij technisch van aard. Of ik dat erg vind? Nee, hoor. Ieder vogeltje zingt zoals het gebekt is. Lezen, muziek beluisteren en films bekijken doe ik – zoals elke andere bibliothecaris – gewoon in mijn vrije tijd.

Zeven clichés in evenzoveel minuten interview. Ik weet niet of iemand het Bruno Op De Beek nadoet. Hij heeft duidelijk geen idee van wat er werkelijk omgaat achter de schermen van een bibliotheek. Dat neem ik hem niet kwalijk. Ik weet ook amper iets van het reilen en zeilen in een radiostudio. Maar daarom ga ik nog niet kwistig vooroordelen rondstrooien.

Weet je wat? Nu donderdag 23 april is het Wereldboekendag. En Bruno heeft zijn naam mee. Op Wereldboekendag – en echt alleen op die dag – nodig ik Bruno Op De Beek uit om de werkzaamheden van het BruNO-team gedurende een halve of een hele dag te volgen. Bruno, als je dit leest… geef me even een seintje. Je weet me wel te vinden.

Wie het volledige gesprek tussen Bruno en Joris wil beluisteren kan terecht op de website van Bruno.fm.

De handelwijze van de Openbare Bibliotheek Antwerpen roept vragen op bij Anne-Marie Van Den Bossche, hoogleraar Europees recht aan de Universiteit Antwerpen. Zij meent dat een klacht bij een rechtbank veel kans op slagen heeft omdat de bibliotheek het merendeel van haar materialen aankoopt bij één leverancier, nl. Standaard Boekhandel. Het argument van de bibliotheek is dat Standaard Boekhandel efficiënter werkt dan de andere kandidaten en als een van de weinigen in staat bleek om boeken ‘kastklaar’ aan te leveren.

De kleinere ‘kwaliteitsboekhandels’, maar ook Colibro (de keten van onafhankelijke boekhandels) en Boek.be reageren verontrust. Zij vinden dat de bibliotheek een rol heeft in het lokale culturele leven, dat een toewijzing aan één enkele boekhandel een verschraling van het landschap in de hand werkt en bovendien van weinig respect voor de lokale spelers getuigt. Marleen De Donder, hoofdbibliothecaris van de Openbare Bibliotheek Antwerpen, zegt dat ze de regels heeft gevolgd en dat het niet de opdracht van de bibliotheek is om lokale boekhandels te steunen. Juridisch gezien zou het nieuwe contract dubieus zijn, stelt juriste Anne-Marie Van Den Bossche. De selectiecriteria zouden niet garanderen dat de leveranciers op gelijke wijze worden behandeld en er zou geen garantie zijn voor echte concurrentie.

De vraag of bibliotheken sowieso voor de ‘goedkoopste’ leverancier moeten kiezen, of dat zij ook een rol moeten spelen in de ondersteuning van de lokale kwaliteitsboekhandel, verdient een genuanceerd antwoord.

Openbare bibliotheken betalen hun werking met overheidsgeld, geld van de belastingbetaler. Ze moeten dat geld beheren en uitgeven ‘als een goede huisvader’ én ze moeten de wet op de overheidsopdrachten naleven. Deze wet regelt de toewijzing van overheidsbestellingen en stelt o.a. een algemene aanbesteding voor de levering van diensten verplicht wanneer het gunningsbedrag hoger is dan 67.000 euro (excl. BTW). Als het gunningsbedrag kleiner is dan of gelijk aan 67.000 euro kan de “onderhandelingsprocedure zonder voorafgaande bekendmaking” worden toegepast. Voor bedragen vanaf 5.500 euro (excl. BTW) moet men minstens drie offertes vragen, onder dit bedrag geldt de “opdracht met aangenomen factuur”, dus zonder de verplichting offertes te vragen. Bij het overschrijden van de zogenaamde “Europese drempels” zijn de Europese Richtlijnen van toepassing. Uiteindelijk moet de wet op de overheidsopdrachten er voor zorgen dat elke leverancier dezelfde kans krijgt om een opdracht in de wacht te slepen.

Is het de opdracht van de openbare bibliotheek om de lokale boekhandel c.q. de zogenaamde kwaliteitsboekhandel te ondersteunen? Samen met bibliothecaris Marleen De Donder denk ik dat dit niet het geval is. Boekhandels zijn commerciële ondernemingen en zij moeten hun eigen boontjes doppen. Bovendien heeft de Vlaamse minister van Cultuur onlangs een jaarlijks bedrag van 200.000 euro vrijgemaakt om de kwaliteitsboekhandel te ondersteunen. (Die bijdrage is weliswaar beperkt tot een tussenkomst in de organisatie van literaire activiteiten en dekt het commerciële risico van de boekhandel niet, maar toch blijft de vraag of de overheid commerciële ondernemingen financieel moet ondersteunen. Ik meen van niet.)

Maar… bij de keuze van een leverancier is de prijs slechts één criterium; kwaliteit is een ander criterium, zij het dat dit moeilijker meet- en weegbaar is. Als we het criterium kwaliteit proberen te vertalen in termen van het collectievormingsbeleid van een bibliotheek dan komen we algauw bij de dienstverlening van de leverancier terecht. Vragen die de collectievormer zich dan moet stellen zijn: kan de leverancier alles leveren wat ik vraag of is het aanbod beperkt tot de bestsellers en de mainstream? Hoe snel verloopt de levering? Kan ik materialen terugsturen die ik achteraf bekeken toch niet wens aan te kopen? Volgt de leverancier de markt en weet hij welke werken belangrijk en minder belangrijk zijn? Doet de leverancier zelf aankoopvoorstellen onder de vorm van zichtzendingen? Kan de leverancier facturen afleveren in de door mij gewenste vorm? Is de leverancier met andere woorden louter een ‘verkoper’, of is hij eerder een ‘partner’ met een adviserende rol? Vooral voor kleinere bibliotheken met weinig personeel of personeel met onvoldoende eigen expertise zou zo’n adviserende rol een doorslaggevend argument kunnen zijn.

Wie bij de keuze van een leverancier zowel het financiële als het kwaliteitscriterium in aanmerking neemt, komt voor een bepaald segment van de collectie bijna automatisch ook bij de kleinere, lokale, gespecialiseerde… ‘kwaliteitsboekhandel’ terecht. Dit soort boekhandels hoeft dus helemaal niet van de mededinging te worden uitgesloten. Zo’n keuze op basis van het criterium kwaliteit is echter helemaal wat anders dan een keuze op grond van het expliciete argument dat het de opdracht van de bibliotheek zou zijn om dergelijke boekhandels financieel te ondersteunen. Dat laatste kan en mag volgens mij namelijk nooit het geval zijn.

Het Vlaams Centrum voor Openbare Bibliotheken (VCOB) en de Vlaamse Vereniging voor Bibliotheek-, Archief-, en Documentatiewezen (VVBAD) vragen hierover verduidelijking in een brief aan de Belgian Entertainment Association (BEA). Het steunpunt en de belangenvereniging wijzen op het juridische verschil tussen uitlenen en verhuren. Bibliotheken lenen materialen uit en dat gebeurt “zonder direct of indirect economisch of commercieel voordeel” en “via voor het publiek toegankelijke instellingen”.

In het verleden liet de BEA al verstaan dat noch verhuren, noch uitlenen toegelaten is. Het VCOB en de VVBAD vragen naar juridische argumenten die deze stelling ondersteunen. Ze willen ook met de gamesproducenten overleggen, zodat games in openbare bibliotheken toch op een legale manier uitgeleend kunnen worden. In afwachting vragen de beide organisaties dat het huidige gedoogbeleid ten aanzien van de bibliotheken wordt voortgezet.

Het VCOB en de VVBAD zijn er van overtuigd dat er voor deze problematiek een oplossing bestaat die voor alle betrokkenen aanvaardbaar is. Ze zeggen dat games net als bijvoorbeeld muziek, film, literatuur of strips een cultuurproduct zijn. Het spelen van games zou bovendien bijdragen tot de ontwikkeling van cognitieve vaardigheden en sociale netwerken. Games worden ook steeds vaker in een educatieve context gebruikt en daarom horen ze in een bibliotheek thuis. Onderzoek heeft uitgewezen dat lenen het kopen stimuleert, maar ook de minder kapitaalkrachtige burger moet toegang tot games kunnen krijgen.

Bron: VVBAD

“Een stand op de Boekenbeurs vergt heel veel energie en middelen” schrijft het VCOB. Ja, dat is waar. Als je een stand wilt die een beetje een blikvanger is, die mooi en aanlokkelijk oogt, dan kost dat geld. Als je er bovendien geen lege doos van wilt maken, maar een plek waar mensen terecht kunnen voor informatie over de bibliotheek, of met een zoekvraag, of gewoon voor een rustig moment in het woelige beursgebeuren, dan moet je op zo’n stand ook medewerkers voorzien.

Een plek waar het aangenaam vertoeven is, waar je zelf iets kunt opzoeken, of waar je met een zoekvraag terecht kunt bij deskundig personeel, een plek waar je even tot rust kunt komen na de drukte van de dag en waar je vrienden en bekenden kunt ontmoeten… Is dat niet precies de bibliotheek ten voeten uit? En wat kan dit concept beter belichamen dan een stand van de bibliotheken op de Boekenbeurs?

Er is de voorbije twee jaar veel tijd en geld besteed aan een imagocampagne voor de openbare bibliotheek in Vlaanderen. De bibliotheek is een sterk merk, zegt men. Wel: sterke merken zijn fysiek aanwezig. Je ziet ze overal, ze bepalen het straatbeeld. De hele campagne “de Bib het leven van A tot Z” moedigt de bibliotheken aan om hun zichtbaarheid te vergroten, er werd een huisstijlgids ontwikkeld met do’s en don’t’s. Als sector fysiek afwezig blijven op een evenement dat jaarlijks gemiddeld 160.000 bezoekers trekt, is wat mij betreft een absolute don’t. Shame on you, VCOB!

Onderzoek van marketeers leert dat na de hausse van de virtuele sociale netwerken, mensen nu toch weer op zoek gaan naar fysieke plekken om elkaar te ontmoeten. Je leert elkaar kennen “op het internet” en aan die online-relatie brei je een offline-vervolg, “in real life” zoals dat heet. Of omgekeerd: je ziet iemand op een feestje of vergadering en ’s anderendaags voeg je haar of hem toe aan je Facebook, LinkedIn of Twitter. In de commerciële wereld is men er van overtuigd dat online en offline elkaar versterken. En net op zo’n moment besluit het VCOB om “in 2008 niet fysiek [...] aanwezig te zijn” op de Boekenbeurs. Hallo? Zijn jullie niet goed bij je hoofd?

Begin 2009 gaan VCOB op in het nieuwe steunpunt Locus. Mmm… locus… was dat niet het Latijnse woord voor… “plaats”? Een eigen huis, een plek onder de zon? Maar geen stand op de Boekenbeurs. No siree! Is dat ons nieuwe steuntpunt? Huilen met de pet op, ja!

Lieve meisjes en jongens van het VCOB / Locus-in-de-dop, jullie kennen mij ondertussen wel. Ik provoceer graag, maar ik ben de kwaadste niet. Dus neem mijn ongezouten woorden van hierboven met een korreltje zout. Maar doe er wel wat aan! Maak budgetten vrij, schakel desnoods (job)studenten of uitzendkrachten in. Want volgend jaar wil ik Bibliotheek.be weer op de Boekenbeurs zien staan. Met jullie mooiste glimlach en met leuke gadgets. Of waarom niet met een gametoernooi of een demonstratie van de nieuwste mobieltjes à la iPhone?

Wij zijn als bibliotheken op zoek naar een nieuwe rol in de maatschappij van morgen. Maar de toekomst is vandaag al begonnen. Dus hebben we een steunpunt nodig dat experimenteert, ons aanmoedigt en het goede voorbeeld geeft. Dat op grote publieke evenementen optreedt als ambassadeur voor onze sector en daar ook fysiek aanwezig is. Als dat niet meer kan, dan kunnen de bibliotheken de boeken maar beter meteen dichtdoen. En dat zeg ik deze keer zonder overdrijving.

Deze tekst werd offline voorbereid en online geplaatst op de Boekenbeurs. Met dank aan Boek.be dat me gebruik liet maken van de WiFi in de perszaal. Dat ik daarvoor liever op de stand van Bibliotheek.be terecht had gekund, hoeft wellicht geen betoog. Ja, ik wrijf het er nog maar eens in.