De officiële doelstellingen en leerinhouden zijn vaak slechts summier gedefinieerd. Dat geeft je als docent enerzijds een grote vrijheid, anderzijds ook een grote verantwoordelijkheid. De lessen die je geeft moeten immers zo praktisch mogelijk zijn, want het gaat tenslotte over een beroepsopleiding. Dat is voor mij echt het uitgangspunt geweest. Dat ik daarin geslaagd ben, bewijst de opmerking van enkele cursisten toen ik zei dat het examen uit een theoretisch gedeelte en uit oefeningen zou bestaan. “We hebben eigenlijk toch geen theorie gezien, het was allemaal praktisch”, zeiden ze. Dat klopt grotendeels: theoretische aspecten heb ik slechts aangeraakt als dat nodig was voor een goed begrip van de praktijk.

Ik zet de doelstellingen en leerinhouden even op een rijtje en ik geef telkens aan op welke manier ik ze heb ingevuld. Ik leg ook uit waarom ik dat heb gedaan. Een samenvatting van mijn jaarvorderingsplan, zeg maar.

• 19.03.2009
  Samenstellende delen van een bibliotheekautomatiseringssysteem.

  Concept en samenstellende delen van een geïntegreerd bibliotheeksysteem (deel 2). Casus: Koha (openbron geïntegreerd bibliotheeksysteem).

  Ik koos er voor om Koha als geïntegreerd bibliotheeksysteem te demonstreren. Niet alleen om de cursisten ook eens kennis te laten maken met een openbron bibliotheeksysteem, maar ook omdat Koha volledig online draait en je dus geen software op de klascomputers moet (laten) installeren.

• 26.03.2009
  Samenstellende delen van een bibliotheekautomatiseringssysteem: catalografiemodule; bestel- en tijdschriftenadministratie; uitleenadministratie; webcatalogus.

  Bezoek Hoofdstedelijke Openbare Bibliotheek. Situering van het ‘provinciaal’ bibliotheeksysteem BruNO. Demonstratie modules geïntegreerd bibliotheeksysteem. Casus: Vubis Smart.

  Om de cursisten in de praktijk kennis te laten maken met de verschillende modules van een geïntegreerd bibliotheeksysteem werd een bezoek aan de Hoofdstedelijke Openbare Bibliotheek georganiseerd. De bibliotheek behoort tot het Brussels Netwerk Openbare bibliotheken (BruNO) dat gebruik maakt van Vubis Smart als bibliotheeksysteem. Van deze software stelt de leverancier geen gratis demoversie ter beschikking en dus kan een demonstratie alleen op basis van een werkend systeem. Gelukkig ben ik zelf coördinator van het BruNO-netwerk en beschikken we over een testserver. Zo kon aan de cursisten eenvoudig een aantal zaken worden gedemonstreerd zonder de werking van het echte bibliotheeksysteem te belemmeren. Ik gaf ook een presentatie over de werking van het BruNO-netwerk. Het is belangrijk dat cursisten van een Brusselse opleiding ook kennis maken met de – nogal atypische – werking van de Brusselse Nederlandstalige openbare bibliotheken.

• 02.04.2009
  Samenstellende delen van een bibliotheekautomatiseringssysteem: circulatiemodule.

  Recente ontwikkelingen op het vlak van bibliotheekcirculatie: RFID, zelfuitleen, inleverautomaten, betaalautomaten, sorteermachines, bezoekerstellers, beveiliging, eID.

  De laatste jaren is er veel te doen rond zelfuitleen, inlever- en betaalautomaten waarmee bibliotheekklanten grotendeels zelf alle uitleen- en inleververrichtingen kunnen doen. In veel gevallen wordt daarbij gebruik gemaakt van Radio Frequency IDentification (RFID). Voor deze les kon ik dankbaar gebruik maken van folders en voorbeelden van RFID-tags en -boosters die ik via verschillende leveranciers had opgevraagd. Heel kort werd ook ingegaan op andere aspecten van bibliotheekautomatisering: het gebruik van bezoekerstellers, beveiligingspoortjes en de elektronische identiteitskaart (eID) voor de identificatie van klanten.

• 23.04.2009
  Samenstellende delen van een bibliotheekautomatiseringssysteem: circulatiemodule.

  Bezoek Nederlandstalige openbare bibliotheek Sint-Jans-Molenbeek (eerste Brusselse RFID-bibliotheek). Praktische kennismaking met RFID-tags, gebruik op bibliotheekmaterialen, zelfuitleen.

  De Nederlandstalige openbare bibliotheek van Sint-Jans-Molenbeek zal de eerste Nederlandstalige openbare bibliotheek in het Brusselse gewest zijn die in september 2009 van start gaat met RFID en zelfuitleenbalies. RFID is een alternatief voor het gebruik van barcodes d.m.v. radiogolven en biedt niet alleen mogelijkheden voor zelfuitleen, maar ook voor collectiebeheer. Bibliothecaris Linda Bruyninckx gaf een toelichting over het waarom van de keuze voor RFID, over de manier waarop het dossier tot stand is gekomen en over hoe men de bestaande collecties heeft omgewerkt. Ze ging ook in op de positieve impact die zo’n vernieuwde aanpak kan hebben op de werking van de bibliotheek (o.a. vrijkomen van personeel voor meer inhoudelijk i.p.v. routinematig werk). Het studiebezoek werd afgesloten met een korte algemene rondleiding in de bibliotheek van Sint-Jans-Molenbeek.

• 30.04.2009
  Kunnen werken in een gedigitaliseerde bibliotheekomgeving: kritisch gebruik van gegevensbanken, catalogi en online zoekmachines; methodologie van gegevensbankondervraging; samenstellende delen van een bibliotheekautomatiseringssysteem.

  EXAMEN

  Tijdens het schriftelijke examen kregen de cursisten vier uur de tijd om 20 theoretische vragen te beantwoorden en 20 oefeningen op te lossen. Ook de opdracht rond de bespreking van een bibliotheekcatalogus (die de cursisten tijdens het jaar maakten) telde mee voor 15 procent van de punten van het examen.

Op vrijdag 15 mei had ik een afspraak met mijn Antwerpse collega Patricia Moons. Zij staat al 32 jaar in het onderwijs, maar kwam pas een vijftal jaar geleden in het bibliotheekwezen terecht. Momenteel geeft ze in het Stedelijk Centrum voor Volwassenenonderwijs Sité in Antwerpen de module Bibliotheekautomatisering in de Initiatie tot de Bibliotheek-, Documentatie- en Informatiekunde. Patricia coördineert ook de werking van de vakbibliotheek van de school. Bedoeling was om onze aanpak en cursussen te vergelijken. Het was fijn om te zien dat er heel wat vergelijkingspunten waren, maar ook verschillen in aanpak. Dat heeft niet alleen met onze persoonlijke achtergrond, maar ook met de verschillende situering van de opleiding in Antwerpen en Brussel te maken. Alleszins denk ik dat deze vorm van kruisbestuiving zeker een positieve invloed zal hebben op de manier waarop ik mijn lessen in de toekomst aanpak.

Ik heb me alvast geëngageerd om ook het volgende schooljaar de module Bibliotheekautomatisering in de Initiatie tot de Bibliotheek-, Documentatie- en Informatiekunde (BDI) te blijven geven. Men vroeg me zelfs voor nog andere modules, maar dat aanbod heb ik jammer genoeg moeten afslaan. In september wacht me immers nog een andere uitdaging: ik ga zelf nog een jaartje Informatie- en Bibliotheekwetenschap (IBW) studeren aan de Universiteit Antwerpen. Over mijn leven als docent en student (en dat gecombineerd met een voltijdse baan) zal ik proberen af en toe wat op dit blog te schrijven.

Zoals gezegd zijn de officiële doelstellingen en leerinhouden summier gedefinieerd en dat geeft je als docent een grote vrijheid. Maar de lessen die je geeft moeten zo praktisch mogelijk zijn – het gaat immers over een beroepsopleiding – en theoretische aspecten raak je dus alleen aan als dat nodig is voor een goed begrip van de praktijk. Dat is voor mij echt het uitgangspunt geweest.

Ik zet de doelstellingen en leerinhouden even op een rijtje en ik geef telkens aan op welke manier ik ze heb ingevuld. Ik leg ook uit waarom ik dat heb gedaan. Een samenvatting van mijn jaarvorderingsplan, zeg maar.

• 05.02.2009
  Kunnen werken in een gedigitaliseerde bibliotheekomgeving.

  Kennismaking. Overzicht doelstellingen en jaarplanning. Situering begrip bibliotheekautomatisering. Inleiding Vlaamse centrale catalogus Open Vlacc, Bibliotheek.be

  Kennismaking met de cursisten om hun achtergrond en voorkennis te leren kennen. Het klinkt wat oneerbiedig, maar zo weet je meteen welk vlees je in de kuip hebt. En dat is belangrijk voor de verdere aanpak van de lessen. Samen met de cursisten heb ik de hele planning van de module Bibliotheekautomatisering overlopen. Dat geeft hen een duidelijk vooruitzicht en het stelt hen ook in staat om de verplaatsingen te plannen bij de twee bezoeken die op het programma staan. Het begrip “bibliotheekautomatisering” heb ik kort gesitueerd, vooral om de cursisten te stimuleren zelf na te denken over de mogelijkheden en beperkingen van automatisering in een bibliotheekcontext. Om de eerste les af te ronden gaf ik een inleiding over Bibliotheek.be, de website van de Nederlandstalige openbare bibliotheken in Vlaanderen en Brussel. Het voornaamste onderdeel van deze website is de zoekmachine Zoeken.Bibliotheek.be.

• 12.02.2009
  Kritisch gebruik van gegevensbanken, catalogi en online zoekmachines.

  Vlaamse centrale catalogus Open Vlacc, Bibliotheek.be: gebruik (zoekoefeningen). Deel 1: eenvoudig zoeken.

  Ik koos voor Zoeken.Bibliotheek.be als voorbeeld van een catalogus / online zoekmachine. In Vlaanderen en Brussel is dit een belangrijk en kwalitatief hoogstaand zoekplatform waarvan de mogelijkheden echter nog te weinig gekend zijn, zowel onder de eindgebruikers (bibliotheekklanten) als onder het personeel van openbare bibliotheken. Ik vond het dan ook een “zaak van eer” om de cursisten hiermee kennis te laten maken. Des te meer omdat het een product “van bij ons” is. De reacties waren allemaal positief en meermaals drukten de cursisten hun verbazing uit over de vele gesofisticeerde mogelijkheden van de zoekmachine en de links naar externe bronnen en sociale netwerksites.

• 19.02.2009
  Kritisch gebruik van gegevensbanken, catalogi en online zoekmachines.

  Vlaamse centrale catalogus Open Vlacc, Bibliotheek.be: gebruik (zoekoefeningen). Deel 2: geavanceerd zoeken en zoektaal. Catalogi beschrijven: opdracht (permanente evaluatie).

  Het vervolg op deel 1. Hier gingen we dieper in op de geavanceerde zoekmogelijkheden van Zoeken.Bibliotheek.be. De cursisten moesten ook een korte paper schrijven waarin ze een bespreking gaven van een andere online catalogus. Ze hadden daarbij de keuze uit een vijftal vooraf bepaalde gevallen. Via deze opdracht wilde ik vooral toetsen in hoeverre de cursisten in staat bleken om zelfstandig de onderdelen en mogelijkheden van een willekeurige catalogus te ontdekken (en ook de eventuele beperkingen ervan vast te stellen) nadat we klassikaal het voorbeeld van Zoeken.Bibliotheek.be intensief hadden behandeld. Deze opdracht telde mee voor 15 procent van de punten van het examen op het einde van de module.

• 05.03.2009
  Methodologie van gegevensbankondervraging.

  Zoeken met Google: gebruik van operatoren en speciale functies, kennismaking met de verschillende ’smaken’ van Google. Oefeningen “Zoeken met Google”.

  Voor het onderdeel gegevensbankondervraging had ik voor de ondervraging van een wetenschappelijke databank kunnen kiezen. In het onderwijs is dat echter niet zo eenvoudig te organiseren. Betaalde abonnementen op dergelijke databanken zijn vrij duur en dat loont dus niet voor een achttal uren les op een heel jaar. Aan probeerversies heb ik me niet gewaagd omdat je dan vaak beperkt bent tot één gelijktijdige consultatie (en je de cursisten dan niet samen kunt laten oefenen, laat staan dat ze dat thuis zouden kunnen doen). In plaats daarvan koos ik voor een gratis en alledaagse toepassing, nl. Google. Hiermee kan je immers perfect het gebruik van booleaanse operatoren en een zoektaal demonstreren. Bovendien reik je de cursisten een dieper inzicht aan in een zoekmachine die ze vaak zelf al dagelijks gebruiken, maar waarvan ze de volledige kracht niet altijd kennen.

• 12.03.2009
  Methodologie van gegevensbankondervraging. Samenstellende delen van een bibliotheekautomatiseringssysteem.

  Oefeningen “Zoeken met Google” bespreken / verbeteren. Concept en samenstellende delen van een geïntegreerd bibliotheeksysteem (deel 1).

  De oefeningen over het zoeken met Google werden klassikaal verbeterd. Het tweede deel van deze les bestond uit een eerder theoretisch gedeelte over het concept van modulaire, geïntegreerde bibliotheeksystemen, hun eigenschappen en mogelijkheden. Dat was in dit geval toch even nodig om later op een vlotte manier naar de praktijk te kunnen kijken.

Tot zover een overzicht van de eerste vijf lessen die ik gaf. De volgende vijf (en laatste) lessen komen later aan bod.

Aan het Centrum voor Volwassenenonderwijs Brussel geef ik in de Initiatie tot de Bibliotheek-, Documentatie- en Informatiekunde (BDI) de module Bibliotheekautomatisering. Tien lessen van vier lesuren elk. Ik heb slechts zes cursisten. Er waren er negen ingeschreven, maar drie ervan zijn nooit komen opdagen. Waarom? Geen idee. Een kleine groep is fijn om les aan te geven, maar zes is redelijk weinig. Tien zou beter zijn geweest.

’s Avonds lesgeven in het volwassenenonderwijs vraagt enige flexibiliteit. Cursisten kunnen vaak niet op tijd in de les zijn omdat ze overdag voltijds werken en dus recht van het werk naar de les komen. En dat geldt ook voor de docent. Al hebben ze slechts één keer een kwartiertje op me moeten wachten omdat ik vastzat op een vergadering waar ik echt niet zomaar kon weglopen. Tegenover die flexibiliteit staat een grote motivatie. Iedere cursist deed zijn best om zo veel mogelijk aanwezig te zijn en ik probeerde de beschikbare tijd zo optimaal mogelijk te besteden.

In de mate van het mogelijke heb ik ook een band met mijn cursisten proberen op te bouwen. Tijdens de koffiepauze ging ik nooit in de docentenkamer zitten, maar schoof ik gewoon mee aan om samen met hen in de kantine een koffie te drinken of een kom soep of een broodje te eten.

De officiële doelstellingen en leerinhouden van de module Bibliotheekautomatisering (en van alle modules in de initiatie) zijn summier gedefinieerd. Dat geeft je als docent een grote vrijheid, maar ook een grote verantwoordelijkheid. Het verplicht je om heel goed na te denken over de onderwerpen die je aan bod wilt laten komen – en welke niet. De initiatie is en blijft een beroepsopleiding. De lessen die je geeft moeten dus zo praktisch mogelijk zijn, gebaseerd op de ervaring. Theoretische aspecten raak je alleen aan als dat nodig is voor een goed begrip van de praktijk. Omdat het aantal lesuren beperkt is, kan je onmogelijk alles gaan uitdiepen.

Toen ik de lesopdracht aanvaardde, had ik me voorgenomen om alle lesvoorbereidingen klaar te hebben tegen de eerste les. Dat is me niet gelukt. Ik heb de voorbereidingen gaandeweg geschreven.

Als je lesgeeft val je natuurlijk terug op je eigen ervaring, maar die blijkt veel minder gestructureerd in je brein opgeslagen te zijn dan je wel zou willen. Je moet dus letterlijk alles op een rijtje zetten, beslissen welke aspecten je wel of niet zult behandelen, welke werkvormen je gebruikt. Je moet een goede mix maken van doceren, demonstreren, zelfstandige oefeningen en groepsgesprekken. Aangezien je de achtergrond en voorkennis van de cursisten niet kent (of die pas tijdens de eerste les bij een kennismaking leert kennen), moet je die mix vaak ad hoc samenstellen.

Een echt handboek heb ik niet gemaakt. Een vriend-oudleraar had me aangeraden om dat het eerste jaar niet te doen en zelf voelde ik ook wel aan dat ik beter op een wat lossere manier kon starten om het terrein en de mogelijkheden te verkennen. Het zijn dus presentaties geworden waarvan de cursisten telkens bij het begin van de les of erna een hand-out kregen. De presentaties heb ik aangevuld met live demonstraties, oefeningen en af en toe een document dat ik had samengesteld op basis van bestaande teksten. Voor een aantal lessen had ik ook illustratiemateriaal bij leveranciers opgevraagd.

Gelukkig was er in het leslokaal voor elke cursist een eigen computer met internetverbinding. Wel jammer dat er geen vaste beamer en een projectiescherm tegen de muur aanwezig waren, waardoor ik dit voor elke les telkens zelf weer moest opstellen (beamers en eventueel ook laptops waren via het secretariaat verkrijgbaar).

Ik weet niet of andere docenten dezelfde ervaring hebben, maar voor elk uur lesgeven had ik minstens ook een uur voorbereiding nodig. Voor elke avond lesgeven ben je dus een halve dag in de weer. Iemand die in het academisch onderwijs lesgeeft vertelde me dat lesvoorbereidingen van zes uur voor één uur les daar geen uitzondering zijn. Dan viel het bij mij dus wel mee.

Tijdens het lesgeven probeerde ik voor mezelf aantekeningen bij te houden over dingen die anders of beter zouden kunnen. Een beginnersfout is wellicht dat ik mijn lessen nogal vol heb gestopt. Ik besef dat het tempo op sommige momenten vrij hoog lag en dat ik misschien onvoldoende tijd nam om dingen nog eens te herhalen. Mijn bezorgdheid was echter om de cursisten in een nu eenmaal beperkt aantal lesuren toch zoveel mogelijk relevante kennis en ervaring mee te geven. Want voor velen onder hen zal deze kennismaking met Bibliotheekautomatisering misschien de eerste en enige zijn en blijven.

In een volgend bericht ga ik dieper in op de inhoud van de lessen zelf. Ondertussen ben ik natuurlijk benieuwd naar collega’s die ook lesgeven en hun ervaringen willen delen. Reacties zijn welkom.

Ik ga dus lesgeven. Vorige week kreeg ik van het Centrum voor Volwassenenonderwijs Brussel de bevestiging dat ik ben aangeworven. In de Initiatie tot de Bibliotheek-, Documentatie- en Informatiekunde (BDI) ga ik de module Bibliotheekautomatisering geven. Veertig lestijden, telkens op een donderdagavond, van 5 februari tot 30 april 2009. Het wordt een “bijbaantje”, want natuurlijk blijf ik in de Hoofdstedelijke Openbare Bibliotheek ook nog m’n job als coördinator voor het Brussels Netwerk Openbare bibliotheken (BruNO) uitoefenen.

Lesgeven in een bibliotheekopleiding is iets wat ik allang wilde doen. Maar ik had mezelf voorgenomen om eerst een paar jaar ervaring op te bouwen alvorens ermee te beginnen. Ik kreeg vroeger al een paar keer een aanbod in Antwerpen, maar ik zag er tegenop om ’s avonds nog op weg te moeten. Nu ik in Brussel de gelegenheid krijg, grijp ik die kans met twee handen.

Ik zie lesgeven als een manier om kennis en ervaring door te geven aan een toekomstige generatie van bibliotheekmedewerkers. De directie van CVO Brussel vond het ook belangrijk om iemand “uit de praktijk” te hebben. Ook het onderwijsvak is me trouwens niet helemaal vreemd. Ik heb immers een diploma waarmee ik mag lesgeven in het lager middelbaar onderwijs (vakken wiskunde, biologie, scheikunde). Voor de klas heb ik weliswaar nooit gestaan, want tijdens mijn vervangende legerdienst op het secretariaat van de Vlaamse Vereniging voor Bibliotheek-, Archief- en Documentatiewezen (VVBAD) leerde ik de bibliotheeksector kennen. En daar heb ik – na een intermezzo in de vastgoedsector – uiteindelijk mijn vak van gemaakt.

De inhoud van de module Bibliotheekautomatisering is ruimer dan de titel doet vermoeden. De algemene doelstelling is “kunnen werken in een gedigitaliseerde bibliotheekomgeving”, maar daar komen leerplandoelstellingen bij als “voor het werkveld belangrijke gegevensbanken, catalogi en online zoekmachines kunnen gebruiken”, “zoekverrichtingen kunnen opbouwen en uitvoeren in gegevensbanken, catalogi en zoekmachines” en “de samenstellende componenten van een bibliotheekautomatiseringssysteem kennen”.

De laatste weken ben ik volop aan het nadenken hoe ik de doelstellingen inhoudelijk kan invullen en ze materieel vorm kan geven. Ik krijg de beschikking over een volledig uitgerust computerlokaal. Dat biedt me de mogelijkheid om misschien ook iets rond Web 2.0 te doen. In de leerplandoelstellingen is Web 2.0 niet expliciet opgenomen, maar het lijkt me wel degelijk een aspect van “kunnen werken in een gedigitaliseerde bibliotheekomgeving” (alhoewel ik “gedigitaliseerd” in deze context niet correct vind, maar dat is nog wat anders). Ik ga natuurlijk wel bekijken in hoeverre mijn collega-lesgevers Web 2.0 al aan bod laten komen in hun lessen “Historische en actuele ontwikkelingen van het beroepsveld”, “Formele ontsluiting” en “Inhoudelijke ontsluiting en beschikbaarstelling” om te veel overlap te vermijden.

Februari lijkt ver weg, maar eigenlijk is het heel nabij. Het uitwerken van de cursus en het lesgeven zelf zullen een deel van mijn vrije tijd vergen. Maar ik ben ervan overtuigd dat deze lesopdracht mijzelf ook veel goeds zal brengen. Eerst en vooral natuurlijk het contact met een aantal gemotiveerde mensen die van de bibliotheek hun vak willen maken. Avondonderwijs vraagt immers een niet geringe inspanning, zeker als je het combineert met een gezin en/of een voltijdse baan. Ik denk dat het lesgeven me misschien ook bezinning en inspiratie kan brengen omdat ik verplicht word na te denken over dingen waar ik doorgaans – bij de uitoefening van mijn job – niet meer bij stilsta.

Via mijn blog zal ik proberen om met enige regelmaat over mijn ervaringen met het lesgeven te schrijven.