Herman Liebaers (1919-2010)

Nadat hij aanvankelijk zijn getuigschrift van schrijnwerker behaalde en aan het Atheneum van Brussel in ‘de Moderne’ belandde, studeerde Liebaers Germaanse filologie aan de Universiteit van Gent, waar hij in 1942 als licentiaat (master) afstudeerde. Eind 1943 begon hij zijn carrière in de (toen nog ‘oude’) Koninklijke Bibliotheek van België. Hij moest er beginnen met het vertalen van de onderwerpscatalogus van het Frans in het Nederlands. Met enkele miljoenen ingangen was dat op zijn eentje een eindeloos en onmogelijk werk. Even overwoog hij dan ook om ’s anderendaags al ontslag te nemen. Tot men hem uitlegde dat hij alleen maar moest doen alsof hij de catalogus in het Nederlands vertaalde. De Tweede Wereldoorlog woedde immers nog volop en de Vlaams-nationalisten – gesteund door de Duitse bezetter – drongen aan op gelijkberechtiging én dus op een Nederlandstalige onderwerpscatalogus in de toen nog quasi uitsluitend francofone nationale bibliotheek.

Op het einde van de oorlog kwam Liebaers in het concentratiekamp van Breendonk terecht. Het gevolg van een Duitse razzia in de Anderlechtse en socialistische tuinwijk Moortebeek waar hij woonde. De Duitsers hielden hem voor zijn vader. In Breendonk werd hij slecht behandeld en kreeg er zweepslagen. Gelukkig werd hij naar het veel menselijkere Huy overgeplaatst, want anders had hij het – zoals zovele andere lotgenoten – wellicht niet overleefd.

In de periode 1950-51 verbleef Liebaers een half jaar in de Verenigde Staten en was hij gedurende enkele weken verbonden aan de Library of Congress. In 1954 verliet hij de Koninklijke Bibliotheek om bibliothecaris te worden van de CERN, de Conseil Européen pour la Recherche Nucléaire. In datzelfde jaar werd de eerste steen gelegd van de nieuwe Koninklijke Bibliotheek Albert I. De Belgische regering besliste al in 1935 over de bouw van die nieuwe bibliotheek, op verzoek van koning Leopold III en koningin Elisabeth (de weduwe van Albert I) die er de nagedachtenis van koning Albert mee wilden eren.

In 1956 keerde Herman Liebaers terug naar de Koninklijke Bibliotheek. Hij had ondertussen gedoctoreerd en werd in opvolging van de numismaat Marcel Hoc tot hoofdconservator benoemd. Als ‘francofiele flamingant’ was Liebaers een graaggeziene figuur en dat gaf hem de mogelijkheid om een aantal broodnodige moderniseringen door te voeren en ook de bouw van de nieuwe bibliotheek tot een goed einde te brengen. Op 17 februari 1969 wordt de nieuwe Koninklijke Bibliotheek Albert I plechtig ingehuldigd.

Samen met zijn gezin bewoonde Liebaers het penthouse boven de bibliotheek. Al die tijd moest hij geen huur, gas of elektriciteit betalen. Hij vond het dan ook zijn plicht om daarvoor iets in de plaats te doen. Regelmatig organiseerde hij diners voor mogelijke schenkers. En zo komt het dat onder zijn mandaat de Koninklijke Bibliotheek in 1962 de grootste schenking ooit binnenhaalde: het legaat van de weduwe Louis Solvay.

Als hoofd van de Koninklijke Bibliotheek had Liebaers een visie die zich niet beperkte tot de wereld van de wetenschappelijke bibliotheken. Tijdens het congres van de Vlaamse Vereniging van Bibliotheek- en Archiefpersoneel (thans VVBAD) dat in 1965 in Mechelen plaatsvond, hekelde hij het ontbreken van een structuur en van een personeelsbeleid in de openbare bibliotheken, evenals het onbegrip dat op dit vlak bij een deel van de administratie heerste.

Liebaers had oog voor internationale samenwerking en droeg hieraan regelmatig zijn steentje bij. Zo nam hij in september 1967 in Mechelen deel aan de eerste gemengde congrescommissie ter voorbereiding van een gezamenlijk bibliotheekcongres van Nederlandse en Vlaamse bibliothecarissen. Dat congres vond in maart 1968 in Brussel plaats en had als thema… samenwerking. In 1972 hield Liebaers tijdens de viering van de vijftigste verjaardag van de Vlaamse Vereniging een redevoering over ‘Het belang van een bibliothecarissenvereniging in internationaal verband’.

In 1969, het jaar waarin Liebaers zijn nieuwe nationale bibliotheek opende, werd hij in Kopenhagen ook verkozen tot voorzitter van de IFLA, de International Federation of Library Associations. Hij zou die functie tot in 1974 blijven bekleden.

Eind april 1973 verliet Liebaers de Koninklijke Bibliotheek. Hij vertrok naar Washington om er te gaan werken voor de CLR, de Council on Library Resources (thans CLIR, de Council on Library and Information Resources). Even ook nog was hij raadgever van de Iraanse Sjah die in Teheran een keizerlijke bibliotheek wilde bouwen. Liebaers was ontgoocheld geraakt door de onwil van de Belgische regering om de door hem voorgestelde vernieuwingsprojecten voor de bibliotheek te verwezenlijken. De nieuwe bibliotheek was voor de regering blijkbaar een eindpunt, geen nieuw begin. In de Koninklijke Bibliotheek werd Liebaers opgevolgd door de paleograaf Martin Wittek.

Nog voor hij naar Washington vertrok, werd Liebaers over de functie van grootmaarschalk van het Hof aangesproken door Georges vanden Abeelen, een vriend van hem én van koning Boudewijn. Aanvankelijk besteedde hij aan die vraag niet veel aandacht. Tot hij op 15 oktober 1973 door koning Boudewijn werd ontvangen. Hij kreeg een week tijd om te beslissen en… aanvaardde. Er werd afgesproken dat hij tot eind 1973 bij de CLR zou blijven werken. Het penthouse boven de Koninklijke Bibliotheek bleef zijn woning tot aan zijn pensionering als ambtenaar in 1984.

Als grootmaarschalk – of Grote Schalk zoals een hofdame hem noemde – zou Liebaers gedurende acht jaar lang dag en nacht de Koning met goede raad bijstaan. Zelf zei hij over die periode dat hij de bibliotheek nooit echt had verlaten, maar ze had meegenomen naar het Koninklijk Paleis. Van de Koning bekwam hij dat er bij de federalisering van het land rekening zou worden gehouden met de wetenschappelijke instellingen, waardoor ze nog lang onafhankelijk hebben kunnen werken en vrij konden beslissen over de ter beschikking gestelde middelen. Maar volgens Liebaers heeft de modernisering van de federale wetenschappelijke instellingen ertoe geleid dat de administratie weer ging bepalen wat er gebeurt, in plaats van er alleen maar op toe te zien dat de ter beschikking gestelde middelen fatsoenlijk worden gebruikt. Liebaers vond dat “een stap terug naar de negentiende eeuw.”

In 1981 kreeg Liebaers van toenmalig minister van Nationale Opvoeding Willy Calewaert het voorstel om een comité voor te zitten dat zich over de herstructurering van de tien nationale wetenschappelijke instellingen zou buigen. Liebaers vond dat voorstel zeer aantrekkelijk. Zes van de tien instellingen zaten toen immers zonder directeur en hij had de Koning herhaaldelijk gesproken over de erbarmelijke toestand waarin de nationale instellingen in vergelijking met de universiteiten verkeerden. Op 15 oktober werd Liebaers benoemd tot koninklijk commissaris voor de Herstructurering van de Nationale Wetenschappelijke Inrichtingen.

Volgens Liebaers moest de hervorming van de nationale (nu federale) wetenschappelijke instellingen zich op drie uitgangspunten concentreren: de dubbele ministeriële voogdij die betrekking heeft op het dagelijks bestuur van de instellingen; de onduidelijkheid van de teksten waarin de taken van de instellingen staan omschreven; en de gebrekkige organisatie van de instellingen. In 1984 zou het mandaat van Liebaers aflopen, maar de Koning was bereid een verlenging voor te stellen. Liebaers weigerde dit echter omdat hij vernam dat minister van Onderwijs Daniël Coens (die ondertussen Willy Calewaert was opgevolgd) zijn eindverslag had afgeketst nog voor het was gepubliceerd.

In 1984 bereikte Liebaers als ambtenaar de pensioengerechtigde leeftijd, maar hij nam zijn pensioen niet op. Met Europalia sprak hij af dat hij tot zijn zeventigste zou werken tegen een wedde gelijk aan zijn pensioen. Zo werd hij commissaris-generaal van Europalia 85 Spanje en zat hij het wetenschappelijk comité van Europalia 89 Japan voor.

Alhoewel Herman Liebaers ook een Lakenaar was (hij woonde de laatste jaren op de Jan Sobieskilaan) en ik hem wel eens op straat zag wandelen en dan goeiedag knikte, heb ik hem slechts eenmaal persoonlijk gesproken. Dat was op 1 november 1998 op de Boekenbeurs in Antwerpen. Ik woonde toen zelf nog niet in Brussel. Liebaers was bijna tachtig en stelde ‘Koning Boudewijn in spiegelbeeld: getuigenis van een grootmaarschalk’ voor. Dat boek was het tweede deel van zijn memoires, volgend op ‘Meestal in opdracht: Brusselse kant-tekeningen van een bibliothecaris’ dat in 1982 verscheen (een vertaling van ‘Mostly in the line of duty’). Tijdens een signeersessie hadden we een kort gesprek. Ik werkte nog in de vastgoedsector, maar was in Antwerpen al aan het bibliotheekgraduaat begonnen. En dus kwam het gesprek onvermijdelijk bij bibliotheekgebouwen terecht, de combinatie van die twee metiers. Ik herinner me nog dat de VVBAD toen net het boek ‘Bibliotheken bouwen in Vlaanderen: twintig jaar openbare bibliotheekbouw’ had uitgegeven. Alhoewel Liebaers al jaren niet meer in de sector actief was, volgde hij de ontwikkelingen in het bibliotheekwezen blijkbaar nog wel. In mijn exemplaar van zijn boek schreef hij de destijds profetische woorden:

Toen ik bibliothecaris was, waren gebouwen belangrijk. Nu zullen ze weldra te groot worden omdat de virtuele bibliotheken de strijd zullen winnen.

Of die woorden ook profetisch waren voor onze – eertijds zijn – nationale bibliotheek, de Koninklijke Bibliotheek van België, valt te betwijfelen. Die is nu in handen van ignorante apparatsjiks en eerloze managers zonder visie. Daardoor heeft ze de voorbije decennia noch fysiek, noch virtueel op de kaart van het internationale bibliotheeklandschap gestaan. Tot vermaak van onze buren en tot schande van ons geslacht (vrij naar Wannes Van De Velde).

Bronnen:

• Wikipedia [nl]: lemma Herman Liebaers.
• Wikipedia [en]: lemma Herman Liebaers.
• Koninklijke Bibliotheek van België [website]: geschiedenis.
• Koninklijke Bibliotheek van België [website]: historiek en collecties.
• Wonen in Brussel: Herman Liebaers, hofmaarschalk.
• Mostly in the line of duty : thirty years with books / Herman Liebaers. – Den Haag : Nijhoff, 1980. – ix, 240 p. – ISBN 90-24722-28-4.
• “Nu van hooger hand…” : vijfenzeventig jaar Vlaamse Vereniging voor Bibliotheek-, Archief- en Documentatiewezen / onder hoofdredactie van Frans Heymans. – Antwerpen : Vlaamse Vereniging voor Bibliotheek-, Archief- en Documentatiewezen, 1996. – 332 p. : ill. – ISBN 90-72679-19-9.
• Bibliotheken bouwen in Vlaanderen : twintig jaar openbare bibliotheekbouw : 1978-1997 / eindred. Marijke Hoflack. Antwerpen : VVBAD, 1998. – 151 p. : ill. – ISBN 90-72679-23-7.
• Koning Boudewijn in spiegelbeeld : getuigenis van een grootmaarschalk : 1974 – 1981 / Herman Liebaers. – Leuven : Van Halewyck, 1998. – 420 p. : ill. – ISBN 90-5617-156-9.
• De Kunstberg : beknopte beschrijving van de belangrijkste instellingen in het Brusselse stadsdeel Kunstberg / François Mairesse. – Brussel : Koning Boudewijnstichting, 2000. – 85 p. – ISBN 90-5130-366-1.

Enkele Brusselse initiatieven zitten bij de genomineerden:

• Categorie 7 Sites van Vakorganisaties/Belangenverenigingen:
  • BruNO.be (Brussels Netwerk Openbare bibliotheken)
• Categorie 8 Voor kinderen en/of jongeren:
  • Muntpunt kids
• Categorie 9 Voor doelgroepen:
  • Boekenbende aan Huis (Steunpunt Brusselse Bibliotheken)
  • Informatie en diensten voor doelgroepen (Muntpunt)
  • Luisterpuntbibliotheek (bibliotheek voor personen met een leesbeperking)

Ook persoonlijk werd ik genomineerd in Categorie 1 Biblioblogs (met dit eigenste blog) en in Categorie 4 Twitter (met librarianbe).

U kunt mee het eindresultaat bepalen door binnen één of meerdere categorieën uw favoriet aan te duiden. U kan stemmen tot en met 26 november 2010.

Bibliotheken die en masse overgaan op retail, franchiseformules en displayen om meer uitleencijfers te genereren voor met name romans, zouden misschien eens even achter hun oor moeten krabben. Ik zou inzetten op informatiebemiddeling en/of romanadvies. En dan nog het liefst digitaal want wie heeft er nu nog tijd om naar de bieb te gaan. Ik zeg dat niet omdat ik er tegen ben – het ziet er absoluut aantrekkelijker uit – maar omdat ik geluiden hoor onder mijn collega’s dat het niet meer zoveel uitmaakt of je bij Bruna werkt of de bibliotheek. De kennis van de inlichtingenmedewerker moet je niet zomaar weggeven in ruil voor uitleencijfers.

Ondertussen merken we dat in Nederland het retailmodel in de bibliotheek op een kritische manier wordt benaderd en dat het op sommige plaatsen alweer op zijn retour is. Maar in Vlaanderen moeten we er nog aan beginnen. Of moeten we dat dan maar niet doen en die fase gewoon overslaan? Om volop in te zetten op informatiebemiddeling en romanadvies? Bent u het met de uitspraak van Sofie eens? Laat uw mening hieronder even horen.

Natuurlijk kan niet elke medewerker evenveel visie hebben en even gepassioneerd met zijn job bezig zijn. Zo naiëf ben ik niet. Ik besef ook dat de meeste mensen gaan “werken om te leven” en niet “leven om te werken”. Alhoewel ik zelf vind dat leven en werken onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Dus moet ik even slikken als ik voor de klas sta of een gesprek heb met een kandidaat voor een bibliotheekfunctie en “Ik lees graag” of “Ik zoek een rustige baan” te horen krijg.

Maar goed, dat belabberde imago, dat stellen we nu al zo veel jaren klagerig vast. De vraag is: wat doe je er aan? Soms vraag ik me af, of we er wel wat aan moeten doen. Misschien moeten we onze job gewoon naar behoren vervullen, dienstbaar. Er zijn als men ons nodig heeft. Achter de coulissen proactief aan de toekomst werken.

“Gaan waar de gebruiker gaat?” Dat doet me denken aan het begin van elke aflevering van Star Trek: “To boldly go where no man has gone before”.

Tenslotte: wat is tegenwoordig nog het imago van andere beroepen? Misschien bekommeren we ons te veel om het beeld dat de maatschappij van ons heeft en slagen we er daarom niet in om onze rol in die maatschappij van vandaag behoorlijk te (her)definiëren.

Misschien is het waar, wat de oude filosoof Aristoteles zei: “We zijn wat we herhaaldelijk doen.” Niet meer, maar zeker ook niet minder dan dat.

U begrijpt natuurlijk dat ik met dit stukje wat wil provoceren, u – zoals de vroedvrouw van Socrates – een reactie wil ontlokken. Ga uw gang!

Paul heeft volkomen gelijk: er moeten keuzes worden gemaakt. En kiezen is in zekere mate verliezen. Maar opdrachten die je lokaal niet wilt of kunt uitvoeren, kun je misschien wel in samenwerking met andere bibliotheken in je eigen regio realiseren. Kiezen in samenwerking met anderen betekent ook dat iedereen kan inzetten op datgene waar hij goed in is of (financiële en personele) middelen voor ter beschikking heeft.

Het probleem is wel dat openbare bibliotheken nog steeds hun decretale kader ‘tegen’ hebben. Onze bibliotheken worden verondersteld open te staan voor iedereen. Maar ‘iedereen’ bestaat niet en is dus gelijk aan ‘niemand’.

Er bestaat niet zoiets als ‘de klant’. Daarom hebben openbare bibliotheken het ook zo moeilijk met hun imago. Een imago veronderstelt een duidelijk afgebakend doelpubliek, een welbepaalde markt (excusez le mot). Zolang openbare bibliotheken elk op zich en afzonderlijk verplicht worden om iedereen van dienst te zijn, lukt dat niet.

Moeten onze bibliotheken dan mensen uitsluiten en zich alleen richten tot een paar ‘happy few’? Nee, natuurlijk niet. Openbare bibliotheken blijven dé democratische instellingen bij uitstek waar elke burger terecht moet kunnen voor informatie, ontspanning en ontmoeting. Alleen moet elke dienstverlening misschien niet in alle locaties en niet overal in even grote mate aanwezig zijn.

Maak binnen een regio afspraken over collecties (en IBL), dienstverlening, (delen van) personeel, openingsuren… En als je het over heel Vlaanderen bekijkt: centrale mediaverwerking natuurlijk. Ik weet het wel: dat is allemaal gemakkelijker gezegd dan gedaan. Want elke gemeente is autonoom en de lokale gemeentepolitiek draagt er vaak toe bij dat gemeenten zich nog als baronieën gedragen.

Er zijn geen pasklare oplossingen en het zou ons ook te ver voeren om die op deze plaats proberen te bedenken. Maar ik denk dat gemeenten hun krachten en vooral hun financiële middelen moeten bundelen om zo méér te doen met evenveel (of zelfs minder) geld. En we kunnen daarvoor kijken naar de universiteits- en hogeschoolbibliotheken die al veel langer bezig zijn met het vormen van consortia en afspraken maken rond het collectiebeleid en rond bijvoorbeeld abonnementen op (elektronische) tijdschriften en databanken.

Om dan maar met een op het eerste gezicht heel tegenstrijdige boutade af te ronden: Verdeel en heers, want eendracht maakt macht!

Ik heb altijd geweten dat ik een eeuwige student zou worden. Al toen ik op de middelbare school zat verkondigde ik dat ik minstens tot m’n veertigste zou studeren. Dat ik met zo’n uitspraak wat meewarig werd bekeken, ontging me toen volkomen.

Nu ja, ik heb al wat studiewatertjes doorzwommen. Ik was het ook gewend om studeren met werken te combineren. Vijf jaar avondonderwijs Duits deed ik in combinatie met een voltijdse job in de vastgoedsector (waar ik al lange dagen maakte). Ook de (toen nog) drie jaar bibliotheekgraduaat combineerde ik met die voltijdse baan. Maar na die beide studies hield ik het toch even voor bekeken. Een jaar of drie geleden begon ik met avondonderwijs Spaans, maar dat heb ik niet lang volgehouden. De docente lag me niet en ik kon de moed niet opbrengen om naast werk en vrijwillige inzet als secretaris van een vereniging (wat ik nog steeds doe) in de avondlijke uren en in het weekeinde in relatieve eenzaamheid nog een taal te studeren.

En toch… ga ik nu terug studeren. Terug naar school. Niet zomaar een taal of wat voor m’n hobby er bij, maar iets dat aansluit bij mijn huidige werk en passie: het bibliotheekwezen. Ik heb er echt zin in! ‘t Is nu of nooit.

Vanaf morgen vind je me op dinsdagen en vrijdagen in de Universiteit Antwerpen waar ik de postacademische vorming (PAVO) Informatie- en Bibliotheekwetenschap (IBW) ga volgen. Het programma bestaat uit zes vakken en één keuzevak. De vakken zijn gegroepeerd in vijf clusters. Elk vak omvat zesentwintig contacturen. De hoorcolleges worden aangevuld met bijkomende opdrachten zoals praktijkoefeningen, het schrijven van papers, of het samenstellen van portfolio’s.

Een diploma levert die PAVO IBW vooralsnog niet op. Wel een getuigschrift. Alhoewel er sprake van was dat de opleiding erkend zou kunnen worden als master, lijkt die kans volgens sommigen erg klein omdat er “academisch-juridische” redenen zouden zijn die de inrichting van nieuwe masters verhinderen (alhoewel die beperking volgens anderen dan weer afloopt in 2011). Het zou jammer zijn als er geen master komt, want ik vind nog altijd dat wie in Vlaanderen als informatie professional aan de slag wil, recht heeft op een volwaardige masteropleiding. Wat in het buitenland vanzelfsprekend is, is in ons landje blijkbaar geen evidentie. Begrijpe wie kan. Ik hoop dan ook dat onze beroepsorganisatie VVBAD zal blijven lobbyen voor een volwaardige BDI-opleiding op academisch niveau (academische bachelor + master).

Geen diploma. Moet ik daar dan wel mijn kostbare tijd en geld aan besteden? Zo zie ik het niet. Alhoewel ik het – ook persoonlijk – jammer blijf vinden dat de IBW-opleiding (momenteel) niet tot een diploma leidt, is dat voor mij niet de voornaamste reden om deze opleiding te gaan volgen. Of ik daar nog wel wat zou leren, vroegen sommigen me zelfs. Ik denk het wel. De docenten zijn toch niet van de minsten: Pierre Delsaerdt, Egbert de Smet, Leo Egghe, Michiel Elst, Raf Guns, Trudi Noordermeer, Richard Philips, Ronald Rousseau en Patrick Vanouplines. Ik beschouw de PAVO IBW als een vorm van “peer learning”, een soort “master classes”.

Hoe ga ik de combinatie van studeren en werken praktisch aanpakken? Evident is het niet. Van mijn werkgever kreeg ik vijftien dagen vormingsverlof (dat is het maximum). Dat combineer ik met mijn persoonlijke vakantie zodat ik in principe tijdens de meeste lesdagen wel aanwezig kan zijn en ook tijd kan vrijmaken om papers e.d. te schrijven. Werkafspraken probeer ik te plannen op dagen dat er geen les is. En als ik toch af en toe moet “brossen” dan hoop ik dat men daar begrip voor heeft. Ik blijf dus voltijds werken, de kwaliteit van mijn werk mag niet onder de studie lijden. Dat is een voorwaarde die ik niet alleen aan mezelf stel. Ik ben het ook verplicht aan de Brusselse bibliotheken waarvoor ik dagelijks in de weer ben. Dus zal ik wellicht een tandje moeten bijzetten en al eens wat vaker ’s avonds of op een zaterdag moeten werken. En m’n mails van thuis uit beantwoorden. Gelukkig maakt de technologie op dat vlak veel mogelijk.

Gemakkelijk zal het niet worden, al lijk ik soms de indruk te wekken er licht over heen te gaan. Maar ik heb er lang genoeg over nagedacht en ben dus zeker van mijn stuk. Zoals ik zei: ik heb er echt zin in! En dat motiveert me extra om er mee door te gaan. Wat niet betekent dat jullie me geen succes mogen wensen. Als een extra steuntje in de rug.

Emiel Willekens (1922-2009) - Collectie AMVC-Letterenhuis Antwerpen, W 7035, Emiel Willekens achter het spreekgestoelte op de opening van de tentoonstelling Paul Ibou in AMVC (28-10-1976).

Emiel Willekens was van de jaren 1950 tot 1980 actief in de Vlaamse Vereniging voor Bibliotheek-, Archief- en Documentatiewezen (VVBAD). In 1953 publiceerde hij in de reeks Bibliotheekkunde een aantal bijdragen over de “Stand en uitbouw van het Archief en Museum voor het Vlaamse Cultuurleven te Antwerpen”. In 1960 volgde hij Lucienne Vydt-De Bled op als redactiesecretaris van het tijdschrift Bibliotheekgids (in 1969 opgevolgd door Herman de Jaeger). In 1963 werkte Willekens mee aan een bundel teksten van Ger Schmook (toen directeur van de Stedelijke Bibliotheken van Antwerpen), uitgegeven onder de titel Componenten en aan deze laatste aangeboden ter gelegenheid van zijn vijfenzestigste verjaardag.

In 1975 werd hij samen met Jef Bogaert, Willy van Cant, Piet van Nieuwenhuysen, Eric Heidbuchel, Willy Dehennin en Johan Cornelissen lid van het Permanent Nederlands Overlegorgaan ter Bevordering van Samenwerking en Integratie van de Bibliotheekopleiding in Noord en Zuid. In 1980 speelde Willekens als lid van de werkgroep bibliotheekopleiding binnen de Hoge Raad van het Sociaal Hoger Onderwijs een rol in de ontwikkelingen bij de vakopleiding.

Nog in 1980 werden de Stadsbibliotheek Antwerpen, het AMVC en de Openbare Bibliotheek van Antwerpen administratief gesplitst. In 1981 werd Emiel Willekens opgevolgd door Ludo Simons (die later hoofdbibliothecaris van UFSIA werd).

Ook als dichter en biograaf was Willekens actief. Hij schreef verschillende poëziebundels en biografieën over o.a. Hendrik Conscience, Karel Cuypers en Emanuel Hiel. In het literaire tijdschrift Gierik (later Gierik en Nieuw Vlaams Tijdschrift) publiceerde hij over o.a. Willem Elsschot, Knut Hansum, Herwig Hensen, Alice Nahon en Gerard Walschap. Willekens was ook voorzitter van de Vereniging van Vlaamse Letterkundigen (VVL), de oudste schrijversvereniging van Vlaanderen (opgericht in 1907). Verder was hij voorzitter van het Stadstornooi voor Liefhebberstoneel en secretaris van de Henriette Roland Holst-Stichting en het Paul van Ostaijen-Genootschap.

Emiel Willekens was gehuwd met Sigrid Löwenstein (1925-1996, dochter van de Weense componist Arthur Löwenstein) en vader van Cesar Willekens (bibliothecaris van de Vlaamse Opera in Gent) en Frank Willekens (violist bij het Württembergisches Kammerorchester Heilbronn). Minder bekend is wellicht dat Willekens samen met zijn echtgenote betrokken was bij de Steinerschool in Antwerpen (toen nog in de Charlottalei, tegenwoordig in de Volkstraat op het Antwerpse Zuid).

Slechts weinig bibliothecarissen van mijn generatie zullen Emiel Willekens kennen. Zelf ben ik door het toeval aan dit lot ontsnapt. Toen mijn grootmoeder in 2004 in het rust- en verzorgingstehuis Hof ter Schelde ging wonen, kwam ze er na enige tijd in contact met een zekere Miel die gedichten schreef voor het plaatselijke bewonerskrantje. Mijn grootmoeder vertelde hem dat ik bibliothecaris was en toen ik weer eens op bezoek ging en hen beiden in de cafetaria aantrof, raakten we aan de praat. Miel vertelde terloops dat hij nog directeur was geweest van de Antwerpse Stadsbibliotheken. Hij bleef daar echter heel bescheiden bij en dus drong ik niet verder aan om meer te weten te komen. Toen ik echter zijn familienaam vernam en naar foto’s op zoek ging via de Agrippa-databank van het AMVC-Letterenhuis, wist ik dat het niet anders dan om dé Emiel Willekens kon gaan.

Miel dronk graag zijn portootje of glaasje rode wijn. Hij bleef ook gedichten schrijven en die las ik af en toe. Steeds vaker was mijn grootmoeder in zijn gezelschap te zien. Een spraakwaterval was hij niet. Wellicht had niet alleen zijn bescheidenheid, maar ook zijn gevorderde leeftijd daar iets mee te maken. Mijn grootmoeder overleed op 25 februari 2009 op 94-jarige leeftijd en Miel was op de begrafenis aanwezig. Ik had me voorgenomen hem in het rusthuis nog eens te gaan bezoeken, maar dat is er jammer genoeg niet meer van gekomen. Z’n ziel is nu uitgezeid (vrij naar Alice Nahon).

Bronnen:

• “Nu van hooger hand…” : vijfenzeventig jaar Vlaamse Vereniging voor Bibliotheek-, Archief- en Documentatiewezen / onder hoofdredactie van Frans Heymans. – Antwerpen : Vlaamse Vereniging voor Bibliotheek-, Archief- en Documentatiewezen, 1996. – 332 p. : ill. – ISBN 90-72679-19-9.
• Componenten / Ger Schmook ; met een woord vooraf door Emiel Willekens. – Antwerpen : Ontwikkeling, 1963. – XVII, 238 p.
• Wilfried Onzea, bibliothecaris en bibliofiel : loopbaan in drie bibliotheken te Antwerpen / Beatrice De Clippeleir, Peter Rogiest // in: Bibliotheek- en archiefgids, jrg. 83 (2007) nr. 1, p. 4-9
• Zoeken.Bibliotheek.be
• Gemeenschappelijke catalogus van de federale bibliotheken
• Agrippa: de AMVC databank
• Overlijdensbericht Emiel Willekens

De officiële doelstellingen en leerinhouden zijn vaak slechts summier gedefinieerd. Dat geeft je als docent enerzijds een grote vrijheid, anderzijds ook een grote verantwoordelijkheid. De lessen die je geeft moeten immers zo praktisch mogelijk zijn, want het gaat tenslotte over een beroepsopleiding. Dat is voor mij echt het uitgangspunt geweest. Dat ik daarin geslaagd ben, bewijst de opmerking van enkele cursisten toen ik zei dat het examen uit een theoretisch gedeelte en uit oefeningen zou bestaan. “We hebben eigenlijk toch geen theorie gezien, het was allemaal praktisch”, zeiden ze. Dat klopt grotendeels: theoretische aspecten heb ik slechts aangeraakt als dat nodig was voor een goed begrip van de praktijk.

Ik zet de doelstellingen en leerinhouden even op een rijtje en ik geef telkens aan op welke manier ik ze heb ingevuld. Ik leg ook uit waarom ik dat heb gedaan. Een samenvatting van mijn jaarvorderingsplan, zeg maar.

• 19.03.2009
  Samenstellende delen van een bibliotheekautomatiseringssysteem.

  Concept en samenstellende delen van een geïntegreerd bibliotheeksysteem (deel 2). Casus: Koha (openbron geïntegreerd bibliotheeksysteem).

  Ik koos er voor om Koha als geïntegreerd bibliotheeksysteem te demonstreren. Niet alleen om de cursisten ook eens kennis te laten maken met een openbron bibliotheeksysteem, maar ook omdat Koha volledig online draait en je dus geen software op de klascomputers moet (laten) installeren.

• 26.03.2009
  Samenstellende delen van een bibliotheekautomatiseringssysteem: catalografiemodule; bestel- en tijdschriftenadministratie; uitleenadministratie; webcatalogus.

  Bezoek Hoofdstedelijke Openbare Bibliotheek. Situering van het ‘provinciaal’ bibliotheeksysteem BruNO. Demonstratie modules geïntegreerd bibliotheeksysteem. Casus: Vubis Smart.

  Om de cursisten in de praktijk kennis te laten maken met de verschillende modules van een geïntegreerd bibliotheeksysteem werd een bezoek aan de Hoofdstedelijke Openbare Bibliotheek georganiseerd. De bibliotheek behoort tot het Brussels Netwerk Openbare bibliotheken (BruNO) dat gebruik maakt van Vubis Smart als bibliotheeksysteem. Van deze software stelt de leverancier geen gratis demoversie ter beschikking en dus kan een demonstratie alleen op basis van een werkend systeem. Gelukkig ben ik zelf coördinator van het BruNO-netwerk en beschikken we over een testserver. Zo kon aan de cursisten eenvoudig een aantal zaken worden gedemonstreerd zonder de werking van het echte bibliotheeksysteem te belemmeren. Ik gaf ook een presentatie over de werking van het BruNO-netwerk. Het is belangrijk dat cursisten van een Brusselse opleiding ook kennis maken met de – nogal atypische – werking van de Brusselse Nederlandstalige openbare bibliotheken.

• 02.04.2009
  Samenstellende delen van een bibliotheekautomatiseringssysteem: circulatiemodule.

  Recente ontwikkelingen op het vlak van bibliotheekcirculatie: RFID, zelfuitleen, inleverautomaten, betaalautomaten, sorteermachines, bezoekerstellers, beveiliging, eID.

  De laatste jaren is er veel te doen rond zelfuitleen, inlever- en betaalautomaten waarmee bibliotheekklanten grotendeels zelf alle uitleen- en inleververrichtingen kunnen doen. In veel gevallen wordt daarbij gebruik gemaakt van Radio Frequency IDentification (RFID). Voor deze les kon ik dankbaar gebruik maken van folders en voorbeelden van RFID-tags en -boosters die ik via verschillende leveranciers had opgevraagd. Heel kort werd ook ingegaan op andere aspecten van bibliotheekautomatisering: het gebruik van bezoekerstellers, beveiligingspoortjes en de elektronische identiteitskaart (eID) voor de identificatie van klanten.

• 23.04.2009
  Samenstellende delen van een bibliotheekautomatiseringssysteem: circulatiemodule.

  Bezoek Nederlandstalige openbare bibliotheek Sint-Jans-Molenbeek (eerste Brusselse RFID-bibliotheek). Praktische kennismaking met RFID-tags, gebruik op bibliotheekmaterialen, zelfuitleen.

  De Nederlandstalige openbare bibliotheek van Sint-Jans-Molenbeek zal de eerste Nederlandstalige openbare bibliotheek in het Brusselse gewest zijn die in september 2009 van start gaat met RFID en zelfuitleenbalies. RFID is een alternatief voor het gebruik van barcodes d.m.v. radiogolven en biedt niet alleen mogelijkheden voor zelfuitleen, maar ook voor collectiebeheer. Bibliothecaris Linda Bruyninckx gaf een toelichting over het waarom van de keuze voor RFID, over de manier waarop het dossier tot stand is gekomen en over hoe men de bestaande collecties heeft omgewerkt. Ze ging ook in op de positieve impact die zo’n vernieuwde aanpak kan hebben op de werking van de bibliotheek (o.a. vrijkomen van personeel voor meer inhoudelijk i.p.v. routinematig werk). Het studiebezoek werd afgesloten met een korte algemene rondleiding in de bibliotheek van Sint-Jans-Molenbeek.

• 30.04.2009
  Kunnen werken in een gedigitaliseerde bibliotheekomgeving: kritisch gebruik van gegevensbanken, catalogi en online zoekmachines; methodologie van gegevensbankondervraging; samenstellende delen van een bibliotheekautomatiseringssysteem.

  EXAMEN

  Tijdens het schriftelijke examen kregen de cursisten vier uur de tijd om 20 theoretische vragen te beantwoorden en 20 oefeningen op te lossen. Ook de opdracht rond de bespreking van een bibliotheekcatalogus (die de cursisten tijdens het jaar maakten) telde mee voor 15 procent van de punten van het examen.

Op vrijdag 15 mei had ik een afspraak met mijn Antwerpse collega Patricia Moons. Zij staat al 32 jaar in het onderwijs, maar kwam pas een vijftal jaar geleden in het bibliotheekwezen terecht. Momenteel geeft ze in het Stedelijk Centrum voor Volwassenenonderwijs Sité in Antwerpen de module Bibliotheekautomatisering in de Initiatie tot de Bibliotheek-, Documentatie- en Informatiekunde. Patricia coördineert ook de werking van de vakbibliotheek van de school. Bedoeling was om onze aanpak en cursussen te vergelijken. Het was fijn om te zien dat er heel wat vergelijkingspunten waren, maar ook verschillen in aanpak. Dat heeft niet alleen met onze persoonlijke achtergrond, maar ook met de verschillende situering van de opleiding in Antwerpen en Brussel te maken. Alleszins denk ik dat deze vorm van kruisbestuiving zeker een positieve invloed zal hebben op de manier waarop ik mijn lessen in de toekomst aanpak.

Ik heb me alvast geëngageerd om ook het volgende schooljaar de module Bibliotheekautomatisering in de Initiatie tot de Bibliotheek-, Documentatie- en Informatiekunde (BDI) te blijven geven. Men vroeg me zelfs voor nog andere modules, maar dat aanbod heb ik jammer genoeg moeten afslaan. In september wacht me immers nog een andere uitdaging: ik ga zelf nog een jaartje Informatie- en Bibliotheekwetenschap (IBW) studeren aan de Universiteit Antwerpen. Over mijn leven als docent en student (en dat gecombineerd met een voltijdse baan) zal ik proberen af en toe wat op dit blog te schrijven.

Zoals gezegd zijn de officiële doelstellingen en leerinhouden summier gedefinieerd en dat geeft je als docent een grote vrijheid. Maar de lessen die je geeft moeten zo praktisch mogelijk zijn – het gaat immers over een beroepsopleiding – en theoretische aspecten raak je dus alleen aan als dat nodig is voor een goed begrip van de praktijk. Dat is voor mij echt het uitgangspunt geweest.

Ik zet de doelstellingen en leerinhouden even op een rijtje en ik geef telkens aan op welke manier ik ze heb ingevuld. Ik leg ook uit waarom ik dat heb gedaan. Een samenvatting van mijn jaarvorderingsplan, zeg maar.

• 05.02.2009
  Kunnen werken in een gedigitaliseerde bibliotheekomgeving.

  Kennismaking. Overzicht doelstellingen en jaarplanning. Situering begrip bibliotheekautomatisering. Inleiding Vlaamse centrale catalogus Open Vlacc, Bibliotheek.be

  Kennismaking met de cursisten om hun achtergrond en voorkennis te leren kennen. Het klinkt wat oneerbiedig, maar zo weet je meteen welk vlees je in de kuip hebt. En dat is belangrijk voor de verdere aanpak van de lessen. Samen met de cursisten heb ik de hele planning van de module Bibliotheekautomatisering overlopen. Dat geeft hen een duidelijk vooruitzicht en het stelt hen ook in staat om de verplaatsingen te plannen bij de twee bezoeken die op het programma staan. Het begrip “bibliotheekautomatisering” heb ik kort gesitueerd, vooral om de cursisten te stimuleren zelf na te denken over de mogelijkheden en beperkingen van automatisering in een bibliotheekcontext. Om de eerste les af te ronden gaf ik een inleiding over Bibliotheek.be, de website van de Nederlandstalige openbare bibliotheken in Vlaanderen en Brussel. Het voornaamste onderdeel van deze website is de zoekmachine Zoeken.Bibliotheek.be.

• 12.02.2009
  Kritisch gebruik van gegevensbanken, catalogi en online zoekmachines.

  Vlaamse centrale catalogus Open Vlacc, Bibliotheek.be: gebruik (zoekoefeningen). Deel 1: eenvoudig zoeken.

  Ik koos voor Zoeken.Bibliotheek.be als voorbeeld van een catalogus / online zoekmachine. In Vlaanderen en Brussel is dit een belangrijk en kwalitatief hoogstaand zoekplatform waarvan de mogelijkheden echter nog te weinig gekend zijn, zowel onder de eindgebruikers (bibliotheekklanten) als onder het personeel van openbare bibliotheken. Ik vond het dan ook een “zaak van eer” om de cursisten hiermee kennis te laten maken. Des te meer omdat het een product “van bij ons” is. De reacties waren allemaal positief en meermaals drukten de cursisten hun verbazing uit over de vele gesofisticeerde mogelijkheden van de zoekmachine en de links naar externe bronnen en sociale netwerksites.

• 19.02.2009
  Kritisch gebruik van gegevensbanken, catalogi en online zoekmachines.

  Vlaamse centrale catalogus Open Vlacc, Bibliotheek.be: gebruik (zoekoefeningen). Deel 2: geavanceerd zoeken en zoektaal. Catalogi beschrijven: opdracht (permanente evaluatie).

  Het vervolg op deel 1. Hier gingen we dieper in op de geavanceerde zoekmogelijkheden van Zoeken.Bibliotheek.be. De cursisten moesten ook een korte paper schrijven waarin ze een bespreking gaven van een andere online catalogus. Ze hadden daarbij de keuze uit een vijftal vooraf bepaalde gevallen. Via deze opdracht wilde ik vooral toetsen in hoeverre de cursisten in staat bleken om zelfstandig de onderdelen en mogelijkheden van een willekeurige catalogus te ontdekken (en ook de eventuele beperkingen ervan vast te stellen) nadat we klassikaal het voorbeeld van Zoeken.Bibliotheek.be intensief hadden behandeld. Deze opdracht telde mee voor 15 procent van de punten van het examen op het einde van de module.

• 05.03.2009
  Methodologie van gegevensbankondervraging.

  Zoeken met Google: gebruik van operatoren en speciale functies, kennismaking met de verschillende ’smaken’ van Google. Oefeningen “Zoeken met Google”.

  Voor het onderdeel gegevensbankondervraging had ik voor de ondervraging van een wetenschappelijke databank kunnen kiezen. In het onderwijs is dat echter niet zo eenvoudig te organiseren. Betaalde abonnementen op dergelijke databanken zijn vrij duur en dat loont dus niet voor een achttal uren les op een heel jaar. Aan probeerversies heb ik me niet gewaagd omdat je dan vaak beperkt bent tot één gelijktijdige consultatie (en je de cursisten dan niet samen kunt laten oefenen, laat staan dat ze dat thuis zouden kunnen doen). In plaats daarvan koos ik voor een gratis en alledaagse toepassing, nl. Google. Hiermee kan je immers perfect het gebruik van booleaanse operatoren en een zoektaal demonstreren. Bovendien reik je de cursisten een dieper inzicht aan in een zoekmachine die ze vaak zelf al dagelijks gebruiken, maar waarvan ze de volledige kracht niet altijd kennen.

• 12.03.2009
  Methodologie van gegevensbankondervraging. Samenstellende delen van een bibliotheekautomatiseringssysteem.

  Oefeningen “Zoeken met Google” bespreken / verbeteren. Concept en samenstellende delen van een geïntegreerd bibliotheeksysteem (deel 1).

  De oefeningen over het zoeken met Google werden klassikaal verbeterd. Het tweede deel van deze les bestond uit een eerder theoretisch gedeelte over het concept van modulaire, geïntegreerde bibliotheeksystemen, hun eigenschappen en mogelijkheden. Dat was in dit geval toch even nodig om later op een vlotte manier naar de praktijk te kunnen kijken.

Tot zover een overzicht van de eerste vijf lessen die ik gaf. De volgende vijf (en laatste) lessen komen later aan bod.

Aan het Centrum voor Volwassenenonderwijs Brussel geef ik in de Initiatie tot de Bibliotheek-, Documentatie- en Informatiekunde (BDI) de module Bibliotheekautomatisering. Tien lessen van vier lesuren elk. Ik heb slechts zes cursisten. Er waren er negen ingeschreven, maar drie ervan zijn nooit komen opdagen. Waarom? Geen idee. Een kleine groep is fijn om les aan te geven, maar zes is redelijk weinig. Tien zou beter zijn geweest.

’s Avonds lesgeven in het volwassenenonderwijs vraagt enige flexibiliteit. Cursisten kunnen vaak niet op tijd in de les zijn omdat ze overdag voltijds werken en dus recht van het werk naar de les komen. En dat geldt ook voor de docent. Al hebben ze slechts één keer een kwartiertje op me moeten wachten omdat ik vastzat op een vergadering waar ik echt niet zomaar kon weglopen. Tegenover die flexibiliteit staat een grote motivatie. Iedere cursist deed zijn best om zo veel mogelijk aanwezig te zijn en ik probeerde de beschikbare tijd zo optimaal mogelijk te besteden.

In de mate van het mogelijke heb ik ook een band met mijn cursisten proberen op te bouwen. Tijdens de koffiepauze ging ik nooit in de docentenkamer zitten, maar schoof ik gewoon mee aan om samen met hen in de kantine een koffie te drinken of een kom soep of een broodje te eten.

De officiële doelstellingen en leerinhouden van de module Bibliotheekautomatisering (en van alle modules in de initiatie) zijn summier gedefinieerd. Dat geeft je als docent een grote vrijheid, maar ook een grote verantwoordelijkheid. Het verplicht je om heel goed na te denken over de onderwerpen die je aan bod wilt laten komen – en welke niet. De initiatie is en blijft een beroepsopleiding. De lessen die je geeft moeten dus zo praktisch mogelijk zijn, gebaseerd op de ervaring. Theoretische aspecten raak je alleen aan als dat nodig is voor een goed begrip van de praktijk. Omdat het aantal lesuren beperkt is, kan je onmogelijk alles gaan uitdiepen.

Toen ik de lesopdracht aanvaardde, had ik me voorgenomen om alle lesvoorbereidingen klaar te hebben tegen de eerste les. Dat is me niet gelukt. Ik heb de voorbereidingen gaandeweg geschreven.

Als je lesgeeft val je natuurlijk terug op je eigen ervaring, maar die blijkt veel minder gestructureerd in je brein opgeslagen te zijn dan je wel zou willen. Je moet dus letterlijk alles op een rijtje zetten, beslissen welke aspecten je wel of niet zult behandelen, welke werkvormen je gebruikt. Je moet een goede mix maken van doceren, demonstreren, zelfstandige oefeningen en groepsgesprekken. Aangezien je de achtergrond en voorkennis van de cursisten niet kent (of die pas tijdens de eerste les bij een kennismaking leert kennen), moet je die mix vaak ad hoc samenstellen.

Een echt handboek heb ik niet gemaakt. Een vriend-oudleraar had me aangeraden om dat het eerste jaar niet te doen en zelf voelde ik ook wel aan dat ik beter op een wat lossere manier kon starten om het terrein en de mogelijkheden te verkennen. Het zijn dus presentaties geworden waarvan de cursisten telkens bij het begin van de les of erna een hand-out kregen. De presentaties heb ik aangevuld met live demonstraties, oefeningen en af en toe een document dat ik had samengesteld op basis van bestaande teksten. Voor een aantal lessen had ik ook illustratiemateriaal bij leveranciers opgevraagd.

Gelukkig was er in het leslokaal voor elke cursist een eigen computer met internetverbinding. Wel jammer dat er geen vaste beamer en een projectiescherm tegen de muur aanwezig waren, waardoor ik dit voor elke les telkens zelf weer moest opstellen (beamers en eventueel ook laptops waren via het secretariaat verkrijgbaar).

Ik weet niet of andere docenten dezelfde ervaring hebben, maar voor elk uur lesgeven had ik minstens ook een uur voorbereiding nodig. Voor elke avond lesgeven ben je dus een halve dag in de weer. Iemand die in het academisch onderwijs lesgeeft vertelde me dat lesvoorbereidingen van zes uur voor één uur les daar geen uitzondering zijn. Dan viel het bij mij dus wel mee.

Tijdens het lesgeven probeerde ik voor mezelf aantekeningen bij te houden over dingen die anders of beter zouden kunnen. Een beginnersfout is wellicht dat ik mijn lessen nogal vol heb gestopt. Ik besef dat het tempo op sommige momenten vrij hoog lag en dat ik misschien onvoldoende tijd nam om dingen nog eens te herhalen. Mijn bezorgdheid was echter om de cursisten in een nu eenmaal beperkt aantal lesuren toch zoveel mogelijk relevante kennis en ervaring mee te geven. Want voor velen onder hen zal deze kennismaking met Bibliotheekautomatisering misschien de eerste en enige zijn en blijven.

In een volgend bericht ga ik dieper in op de inhoud van de lessen zelf. Ondertussen ben ik natuurlijk benieuwd naar collega’s die ook lesgeven en hun ervaringen willen delen. Reacties zijn welkom.